Stefan I Batory

(węg. Báthory István)

Był to Pan wysokiej urody, i krasny dosyć, twarzy pociągłej, płci rumiano czarnej, włosów czarnych, a zębów dziwnie białych, nosa kęs zakrzywionego, z jakim pospolicie Attylę malują.
Kronika wszystkiego świata Marcina Bielskiego

genealogia:

rodzice
Stefan Batory z Samlyó, wojewoda siedmiogrodzki	Katarzyna, córka podskarbiego korony węgierskiej Stefana Telegdi
życie	panowanie
27 IX 1533 (Samlyó) - 12 XII 1586 (Grodno)	SIEDMIOGRÓD: 1571 - 1576 RZECZPOSPOLITA: 1575 - 1586 ♔ 1 V 1576 - katedra w Krakowie
małżeństwa (konkubinaty)
OO1576 - 1586: Anna Jagiellonka ♔ 1 V 1576 - katedra w Krakowie ❤1584 - ?: nieznana z imienia* córka leśniczego z Grodna* związek niepewny; wspomina o nim tylko Walerian Nekanda Trepka w Liber generationis plebeanorum (Liber chamorum - spis osób i rodzin o wątpliwym szlachectwie)
potomstwo (naturalne)
Kniaziowski (Knebowski) (1584 - po 1613) pochodzenie niepewne

kalendarium:

1571

-(25 V) Stefan Batory zostaje wojewodą siedmiogrodzkim.

1575

-(IX) Najazd tatarski na Podole i Ruś Czerwoną.
-(4-5 X) Sejm konwokacyjny.

Jan Zamoyski wysuwa kandydaturę Anny Jagiellonki.

-(7 XI-15 XII) Sejm elekcyjny (pod laską Mikołaja Sienickiego).

(12 XII) Prymas Jakub Uchański ogłasza królem cesarza Maksymiliana II Habsburga.
(15 XII) Szlachta obwołuje królem Annę Jagiellonkę i przeznacza Stefana na jej męża.

1576

-(28 I) Zjazd szlachty w Jędrzejowie.

Zatwierdzenie elekcji Stefana Batorego.

-(1 II) Zajęcie Krakowa przez pospolite ruszenie popierające Stefana.
-(8 II) Stefan zaprzysięga pacta conventa w kościele w Meggyes.
-Przekazanie władzy w Siedmiogrodzie bratu Krzysztofowi.
-(31 III-29 V) Obrady sejmu koronacyjnego (pod laską Andrzeja Firleja).
-(24 IV) Przybycie do Krakowa.

(1 V) Małżeństwo z Anną Jagiellonką.
(1 V) Koronacja Stefana i Anny Jagiellonki w katedrze wawelskiej.

-(22 V) Cesarz Maksymilian II Habsburg zaprzysięga pacta conventa w kościele augustianów w Wiedniu.
-(24 V) Wojska nadworne odbijają zamek w Lanckoronie, bezprawnie zajęty przez Olbrachta Łaskiego (w 1574 roku), stronnika cesarza Maksymiliana II.
-Reforma jazdy ciężkozbrojnej (rezygnacja z kopijników, zastąpionych przez husarię).
-(4 X-29 XI) Sejm w Toruniu.

Przyjęcie przez Mazowsze praw koronnych (z zastrzeżeniem utrzymania pewnych własnych norm ujętych w tzw. Exceptach mazowieckich).

-(12 X) Śmierć cesarza Maksymiliana II Habsburga.

1576-1577

-Konflikt z Gdańskiem.

(IX 1576) Gdańsk odmawia uznania Stefana Batorego za króla.
(15 IX 1576) Początek blokady miasta.
(20 IX 1576) Gdańszczanie zostają uznani za buntowników (wobec niestawienia się na sąd królewski).
(12 II 1577) Gdańszczanie zostają wyjęci spod prawa.
(7 III) Stefan wydaje uniwersał wprowadzający całkowitą blokadę ekonomiczną miasta.
- Skierowanie całości handlu zagranicznego i spływu wiślanego do Torunia i Elbląga.
(17 IV 1577) Wojska polsko-węgierskie (pod dowództwem kasztelana gnieźnieńskiego, Jana Zborowskiego) rozbijają pod Lubieszowem zaciężne oddziały gdańskie Hansa Winkelbrucha.
(14 VI-12 XII 1577) Nieudane oblężenie miasta.
(IX 1577) Odparcie najazdu floty gdańskiej na Elbląg przez wojska węgierskie pod dowództwem Kaspera Bekiesza.
(12 XII 1577) Podpisanie w Malborku ugody z Gdańskiem.
- Stefan zgadza się na uchylenie statutów Stanisława Karnkowskiego, w zamian za uznanie swej władzy i wypłacenie przez miasto kontrybucji (w wysokości 200000 guldenów).
- (16 XII 1577) Rajcy gdańscy składają przysięgę wierności przedstawicielom królewskim.

1577

-(III-IV) Najazd tatarski na Podole, Wołyń i Ruś Czerwoną.
-(19-24 V) Synod prowincjonalny w Piotrkowie.

(19 V) Przyjęcie ustaw trydenckich przez duchowieństwo polskie.
(24 V) Obietnica samoopodatkowania się (subsidium charitativum) w celu werbunku wojsk zaciężnych.

-(VII-IX) Zajęcie Inflant (z Dyneburgiem) przez wojska moskiewskie (i wspomagającego je królewicza duńskiego, Magnusa).
-(17 VII) Zawarcie przymierza z sułtanem Muradem III.
-(27 IX) Stefan przekazuje Jerzemu Fryderykowi, margrabiemu Ansbachu prawo do opieki nad chorym psychicznie Albrechtem Fryderykiem, księciem pruskim (w zamian za hołd i 200000 guldenów).

Początek formalnego powiązania Prus z Brandenburgią.

-(XI) Odbicie Dyneburga z rąk moskiewskich.
-(XI) Samowolna wyprawa Kozaków Iwana Podkowy do Mołdawii.

(29 XI) Iwan Podkowa zostaje hospodarem Mołdawii (jako Jan Woda).
- Wzrost napięcia w stosunkach Rzeczypospolitej z Turcją.

1578

-(I) Iwan Podkowa wycofuje się z Mołdawii.
-(II) Wielki najazd tatarski na południowe kresy Rzeczypospolitej (spowodowany samowolą Iwana Podkowy).
-(20 I-6 III) Sejm w Warszawie.

Zorganizowanie piechoty wybranieckiej wystawianej z dóbr królewskich w Koronie (1 chłop-żołnierz z 20 łanów).
(3 III) Utworzenie Trybunału Koronnego (Lublin i Piotrków).
(III) Iwan Podkowa przybywa do Warszawy.
- Stefan nakazuje uwięzienie Iwana Podkowy.

-(I-II) Odzyskanie Kiesi (Wenden) i 16 innych zamków inflanckich.
-(II) Udana obrona Kiesi przed wojskami Iwana Groźnego.
-(20 II) Margrabia Jerzy Fryderyk składa Stefanowi hołd lenny z Prus.
-(16 IX) Powstaje pierwszy rejestr kozacki, obejmujący 530 osób.
-Nadawanie szlachectwa możliwe wyłącznie podczas sejmu.

1579

-(II-III) Obrady sejmu warszawskiego.
-(1 IV) Stefan wydaje akt erekcyjny i akt fundacyjny Akademii Wileńskiej.

(30 X) Papież Grzegorz XIII podnosi kolegium jezuickie w Wilnie do rangi uniwersytetu (nazwa: Academia et Universitas Societatis Jesu).

-(16 VI) Iwan Podkowa zostaje stracony we Lwowie.

Poprawa stosunków z polsko-tureckich.

-(26 VI) Oficjalne wypowiedzenie wojny Moskwie.
-Zdobycie Połocka (30 VIII), Sokoła (11 IX) i Suszy (6 X).

(13 XII) Oddziały stacjonujące w Połocku dokonują udanego najazdu i zdobywają Nieszczerdę.

-(15-21 X) Oblężenie Kiesi przez wojska moskiewskie.

(21 X) Andrzej Sapieha, współdziałając z korpusem szwedzkim Jerzego Boye, dokonuje udanej odsieczy Kiesi.

1579-1580

-(23 XI-4 I) Sejm w Warszawie.

1580

-(10 IV) Jan Zamoyski wydaje przywilej lokacyjny dla Zamościa.
-(29 V) Stefan zostaje odznaczony przez papieża Grzegorza XIII tytułem Defensor Fidei (Obrońca Wiary).
-(3 VIII-X) Wyprawa przeciwko Iwanowi Groźnemu.

Zdobycie Wieliża (6 VIII), Uświatu (16 VIII), Wielkich Łuk (6 IX), Newla (IX), Ozieryszcza (X) i Zawołocza (23 X).

1581

-(22 I-8 III) Sejm w Warszawie (pod laską Stanisława Przyjemskiego).

Powołanie Trybunału Litewskiego (na wzór Trybunału Koronnego).
(6 III) Stefan ustanawia dla Anny Jagiellonki oprawę w księstwie mazowieckim (zabezpieczoną dożywociem).

-(5 VIII-22 X) Niszczycielski najazd Krzysztofa "Pioruna" Radziwiłła w głąb terytorium moskiewskiego.

1581-1582

-(8 IX 1581-6 II 1582) Oblężenie Pskowa przez Jana Zamoyskiego.

1582

-(15 I) Rozejm z Moskwą w Jamie Zapolskim (na okres 10 lat).

Rzeczpospolita uzyskuje ziemię połocką, Wieliż, Ozieryszcze, Uświat oraz Inflanty.

-(4 X-25 XI) Sejm w Warszawie (pod laską Lwa Sapiehy).

(4 X) Oficjalne wprowadzenie w Rzeczypospolitej kalendarza gregoriańskiego.

1583

-(lato) Samowolna wyprawa kozacka na tereny tureckie (zainicjowana przez Samuela i Krzysztofa Zborowskich).

Kozacy niszczą Jahorlik i Tiahiń oraz galery tureckie.
- Pogorszenie stosunków z Turcją.

1584

-(wiosna) Sułtan Murad III decyduje o utrzymaniu pokoju z Rzeczpospolitą w zmian za ukaranie winnych najazdu i wydanie przejętej artylerii.

Ścięcie (i poćwiartowanie) 33 Kozaków na rynku we Lwowie.

-(11 V) Pojmanie Samuela Zborowskiego, banity i rzekomego spiskowca przeciwko Stefanowi i Janowi Zamoyskiemu.

(26 V) Samuel Zborowski zostaje ścięty w Krakowie (z rozkazu Jana Zamoyskiego; na podstawie wyroku sądu starościńskiego).
- Wzrost opozycyjnych nastrojów szlachty.

-(14 VII) Przedłużenie rozejmu z Moskwą (na 1 rok).
-(XII) Ponownie zostaje przedłużony rozejm z Moskwą.

1585

-(15 I-28 II) Sejm w Warszawie (pod laską Stanisława Pękosławskiego).

(22 II) Krzysztof Zborowski zostaje odsądzony od czci.
- Spór ze szlachtą zaniepokojoną postępowaniem króla wobec rodu Zborowskich.
Utworzenie trybunału dla Prus.
Ostateczne zniesienie statutów Stanisława Karnkowskiego.
Zorganizowana zostaje piechota wybraniecka wystawiana z dóbr królewskich na Litwie.

1586

-Przygotowania do wyprawy moskiewskiej (mimo braku poparcia u szlachty).
-(6 III) Stefan zapisuje Annie Jagiellonce sumę 30000 złotych (zabezpieczoną na dobrach Wielkiego Księstwa Litewskiego).
-(12 XII) Śmierć Stefana I Batorego w Grodnie.

Stefan Batory
Jana Matejki

heraldyka:

sfragistyka:

Ø 115 mm +STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITHVANIAE RVSSIAE PRVSSIAE MASOVIAE SAMOGITIAE KIIOVIAE VOLINIAE PODLACHIAE LIVONIAE ET C PRINCEPS TRANSILVANIE ET C	Ø 83 mm STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITVANIAE RVS PRVS MAS SAMOG KIO E T C PRINC TRANSIL E T C
Ø 64 mm STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITHVANIAE RVSSIAE PRVSSIAE MASOVIAE SAMOGITIAE KIIOVIAE VVOLINIAE PODLACHIAE LIVONIAE ETC PRINCEPS TRANSILVANIAE E C	Ø 86 mm +STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITVANIAE RVSSIAE PRVSSIAE MASOVIAE SAMOGITIAE KIIOVIAE VVOLINIAE PODLACHIAE LIVONIAE EC PRINCEPS TRANSYLVANIAE EC
Ø 43 mm STEPHANVS DEI GRACIA REX POLONIE MA DVX LITVA	Ø 76 mm STEPHANVS DEI GRACIA REX POLONIE MAGNVS DVX LITVANIE RVSSIE PRVSSIE MASOIE SAMAG KIOFIE VOLIN PODLA LIVONIE NEC NON PRINCEPS TRANSILVANIE ET C 1 5 7 6
Ø 82 mm STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITVANIAE RVSSIAE PRVSIAE MASOVIAE SAMOGITIAE KIOVIAE VOLINIAE PODLIASIAE LIVONIAE NEC NON PRINCEPS TRANSILVANIAE ANNO DOMINI 1 5 8 1	wym. 21/19 mm ST RP
Ø 47 mm STEPHANVS DEI GRA REX POLONIAE MAG DVX LITHVA RVSSIAE ET PRIN TRA	Ø 48 mm STEPHANVS DEI GRATIA REX POLONIAE MAG DVX LITHVA RVS PRVS ETC PRINC TRANSIL ET C

ciekawostka:

Stefan Batory wspominał, iż za młodu został dotkliwie pogryziony w nogę przez psa, skutkiem czego powstała brzydka, nie gojąca się rana. Miała być ona przyczyną gwałtownych ataków złości, połączonych z utratą świadomości. Batory od tamtego czasu miał awersję do psów, co uwidoczniło się w relacji inżyniera wojskowego Dominika Ridolfino. Podczas audiencji w komnatach zamku w Wilnie (w czerwcu 1580 roku) nadepnął on przypadkiem na nogę królewskiego charta i pies zaskomlał trochę. Gdy potem postąpiłem naprzód, aby podług zwyczaju ucałować rękę królewską, chart ów zerwał się za mną i ukąsił mnie w łydkę. To obaczywszy Najjaśniejszy Pan powstał z krzesła i kopnął psa tak silnie, iż padł jak długi na środek izby.

ważniejsze fundacje:

ok. 1580	zamek w Grodnie (renesansowy)

przyczyna śmierci:

12 XII 1586	prawdopodobnie uremia (sekcja zwłok wykazała, że król miał nienaturalnie powiększone nerki)

pochówek:

katedra w Krakowie

zdjęcie katedry w Krakowie
23 V 1588	katedra w Krakowie (w Kaplicy Mariackiej w grobowcu dłuta Santi Gucciego; na pochówek w Kaplicy Zygmuntowskiej nie wyraziła zgody Anna Jagiellonka)
zdjęcie grobowca Stefana Batorego

literatura:

Jerzy Besala, Małżeństwa królewskie: władcy elekcyjni, Dom Wydawniczy Bellona i Wydawnictwo Muza, Warszawa 2007
Jerzy Besala, Stefan Batory, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992
Stanisław Grzybowski, Król i kanclerz, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, Czytelnik, Warszawa 1988
Dariusz Kupisz, Połock 1579, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003
Janusz Pajewski, Buńczuk i koncerz: z dziejów wojen polsko-tureckich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997
Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
Henryk Wisner, Król i car: Rzeczpospolita i Moskwa w XVI i XVII wieku, Wydawnictwo "Książka i Wiedza", Warszawa 1995

ilustracje:

Tadeusz Czacki, XIII tablic ważnych dla starożytności polskich pod względem paleografii używanej w najdawniejszych dyplomatach, począwszy od r. 1185 zawierających między innymi fac simile podpisów królów polskich, Wilno 1844
Marian Gumowski, Pieczęcie królów polskich, Kraków 1910
Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]
Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com