Leszek I Biały
Tymczasem książę Lestek wzrastał w latach i mądrości, chłopcem jeszcze będąc zaprawiał się pilnie w łowach. Rychło nabrał w tym sporej wprawy i rwał się do władania bronią. A chociaż nie był jeszcze nawet giermkiem, a cóż dopiero rycerzem, okazywał zawczasu chwalebne znamiona rycerskości.
Mistrza Wincentego Kronika Polska
Mistrza Wincentego Kronika Polska
genealogia:
| rodzice ⇒ drzewo genealogiczne | |
|---|---|
| Kazimierz II Sprawiedliwy | Helena, córka Konrada II Przemyślidy, księcia znojemskiego |
| życie | panowanie (Kraków) |
| 1184/1185 - 23/24 XI 1227 (Marcinkowo k. Gąsawy) | 1194 - 1196/98, 1196/98 - 1199/1200, 1202 albo 1206 - 1210, 1211 - 1227 |
| małżeństwa | |
| |
| potomstwo ⇒ drzewo genealogiczne | |
| |
kalendarium:
1194
-(5 V) Śmierć Kazimierza Sprawiedliwego.- Mieszko III zagarnia Kujawy.
- (V) Nieletni Leszek obejmuje tron krakowski (pozostając pod opieką matki oraz wojewody Mikołaja i biskupa krakowskiego Pełki).
1195
★
[...] wszyscy, bez żadnego wyboru, wzajem się zabijają w zamęcie rzezi. Tu Mieszkowic Bolesław dzidą przeszyty ducha oddaje. Tu ściele się sława znakomitych rycerzy. Tu woj jakiś prosty rani Mieszka, a gdy go chce dobić, ten zdejmuje szyszak i woła, że jest księciem! Ów rozpoznawszy go o pobłażanie dla [swojej] nierozwagi prosi i broniąc przeciw natarciu innych, wyprowadza z pola walki. Atoli i książę Roman, któremu wycięto wielu ludzi, pozbawiony znacznej części posiłków, wielokrotnie raniony, i to nielekko, musiał uchodzić tak z powodu dokuczliwych ran, jak i zwątpienia o zwycięstwie. Zaraz bowiem w pierwszym starciu ogromna część jego Rusinów rzuciła się do ucieczki, co zwolennikom pacholąt odebrało [możność] zwycięskiego tryumfu. [...]Znów przychodzi Staremu na pomoc Władysławowic Mieszko z bratankiem, synem Bolesława [Wysokiego] Jarosławem [i] nie znalazłszy prawie nikogo w miejscu bitwy, ponieważ oba wojska już się rozpierzchły, winszują sobie i znaki zwycięstwa tam podnoszą, jak gdyby zwycięsko odzierżyli pole walki. Spotyka się z nimi z małą co prawda garstką komes Goworek, stacza walkę i niby piorun druzgocący na próżno z całych sił na nich uderza. Znękany bowiem [walką] z przeważającą liczbą nieprzyjaciela, ulega wreszcie, nie bez pewnej chwały. Chwytają go, schwytanego uprowadzają. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
Roman [...] pojechał do Lachów dla [uzyskania] pomocy, ku Kazimierzowicom. I rzekli mu Kazimierzowive: "My byśmy radzi tobie pomóc, lecz skrzywdzi nasz stryj nasz Mieszko - szuka pod nami włości. Lecz ty wpierw urządź nas, abyśmy byli - wszyscy Lachowie - nie różni, jeno za jedną byśmy tarczą byli z tobą i byśmy pomścili krzywdy twoje". Roman zaś upodobał radę ich. I posławszy ich, zdecydował się pojechać na Mieszka z synowcami jego, z Kazimierzowicami. [...] Mieszko zaś wysławszy [wojsko] przeciw niemu, nie chciał bić się z nim, jeno kazał Romanowi, by pogodził go z synowcami jego. Roman wszak nie posłuchał go, ani mężów swoich, i wydał mu bitwę. I zderzyli się Lachowie z Rusią, i zgnietli Lachowie Ruś, i zwyciężył Mieszko Romana. I zabili w bitwie Rusi jego mnóstwo i swoich Lachów, a sam [Roman] uciekł do Kazimierzowiców do grodu [Krakowa - przyp. wł.]. I wziąwszy go stamtąd, poniosła go drużyna jego do Włodzimierza. - Latopis kijowski-(lato) Mieszko III z synem Bolesławem i Mieszko Laskonogi z bratankiem Jarosławem wyprawiają się na Kraków.
- (13 IX) Bitwa nad Mozgawą (przy wsparciu księcia włodzimierskiego, Romana).
- Roman zostaje raniony i wycofuje się do Włodzimierza Wołyńskiego.
- Śmierć Bolesława Mieszkowica.
- Wojska wielkopolskie i śląskie wycofują się z Małopolski.
1196/1198
★
[Mieszko] mówi, że wcale nie uwodzi go zaszczyt panowania, lecz zatroskany jest o spokój królestwa, a nawet o nią samą i o większe bezpieczeństwo jej synów. I na razie nie pragnie nic innego, jak tylko tyle, aby za jego życia doszczętnie wygasło zarzewie wszelkich waśni i aby na przyszłość przy jakiej bądź sposobności nie powstał zapłon. Twierdzi, że to nie może stać się inaczej jak tylko tym sposobem: "Niech syn twój odstąpi mi pryncypat, a ja przybiorę go za syna. I gdy następnie odznaczę go pasem rycerskim, przywrócę mu go, a jego samego ustanowię prawomocnym obyczajem dziedzicem tak, aby godność krakowska, ba, pryncypat nad całą Polską utwierdził się w twoim rodzie przez nieprzerwane następstwo. [...]A ponieważ niepodejrzliwa jest łatwowierność niewiast i latorośle dają się nagiąć jak wosk, [więc] matka i synowie tym upojeni postanawiają na jakiś czas ustąpić z panowania: bezpieczniej będzie szanować stryja jak ojca niż stale mieć w nim wroga; i lepiej rządzić z łaski stryja niż być wciąż zależnym od upodobania pospólstwa. [...] Tak więc Mieszko osiąga godność zwyczajowo i uroczyście. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
1195. [...] następnie Mieszko zdobył Kraków. - Rocznik kapituły krakowskiej
---
1196. Książę Mieszko objął władzę w Krakowie. - Rocznik krótki-Rokowania Mieszka III z księżną Heleną.
- Mieszko III odzyskuje Kraków (z tytułu opieki nad małoletnim Leszkiem).
★
Ponieważ bowiem zaczął [Mieszko] czyhać i dybać na cudze bogactwa i dostatki, żeby je sobie pod jakimkolwiek pozorem przywłaszczyć, nie mogący tego ścierpieć obywatele wypędzają go z Krakowa i z powrotem przyjmują księcia Lestka. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Wygnanie Mieszka III z Krakowa (m.in. z powodu niewywiązania się z obietnicy pasowania Leszka na rycerza i ustanowienia go swoim dziedzicem w Krakowie).1199
★
Atoli widząc, że siły jego nie sprostają innym, [Roman] usilnie błaga księcia Lestka, aby zobowiązał go na zawsze do służby sobie, aby ta jego podległość jemu samemu oddała władzę nad wszystkimi książętami Rusinów i krainą Partów, byleby tylko nie ustanawiał go księciem Halicza, lecz swoim namiestnikiem. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Roman, książę włodzimiersko-wołyński zabiega u Leszka i możnowładców małopolskich o militarne wsparcie w swych dążeniach do objęcia władzy w Haliczu.★
Nadciągają tedy oddziały, łączą się w szyki, wojsko wyrusza na Halicz. [...]Najważniejsze [...] grody nie poddały się potulnie, lecz powstając stawiły hardy opór. Gdy je tedy zniszczyli i podbili, postanowili ścisnąć oblężeniem Halicz. Atoli napotkali tam nieprzeliczone siły wroga, zgromadzone i kłębiące się niby piasek. Książę Lestek rozkazał przez swoich [ludzi] ich wezwać, aby natychmiast wyszli z granic Halicza albo byli gotowi do bitwy. Oni odpowiedzieli: "Bitwy, bitwy [żądamy] natychmiast!" Jednakże ta ich zuchwałość trwała krótko jak dym. Skoro tylko zabłysły żelazne zastępy Polaków, cała zapalczywość owego tłumu do cna ostygła, tak iż wcale już nie myśleli o bitwie, lecz o ucieczce, ucieczce natychmiast! [...] Haliczanie jeszcze niżej niż przedtem ścielą się do stóp Lestka. I już nie z obłudą, lecz z największą czołobitnością domagają się, aby im mianował księcia, ponieważ widzą, że siły ich książąt, w których potędze pokładali ufność, całkiem zmarniały, i muszą przyjąć księcia Romana, którego z bliska więcej się bali niż gromu. [...]
Tak przeto mimo ogólnego oporu wielmożów Rusinów książę Lestek mianuje Romana księciem Halicza. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Wyprawa na Ruś Halicką w celu intronizacji Romana.
- Wojska Leszka zdobywają Halicz i osadzają Romana na tamtejszym tronie.
1199/1200
★
[Mieszko] ucieka się do matki młodzieńców krokami tej samej przebiegłości, doszukuje się u niej i doprasza rady i pomocy. [...] I dlatego [księżna] nakłania wszystkich, aby dali przyzwolenie życzeniom starca, aby niewinny mąż skazany został na wieczne wygnanie. Znowu więc układają się w ten sposób, że [Mieszko] natychmiast zwróci Kujawy, do końca życia będzie panował w Krakowie, atoli książę Lestko nastąpi po nim podług jego ustanowienia. [...][Mieszko] objął panowanie nad dzielnicą krakowską, lecz z taką samą sumiennością dotrzymywał wiary drugiej ugodzie jak i pierwszej. Ani bowiem Lestka nie ustanowił dziedzicem Krakowa, ani mimo przyrzeczenia o zwrócenie Kujaw nie zadbał. Owszem, zajął nawet niektóre grody synowców, mianowicie Wiślicę i trzy inne, twierdząc, że należą do prowincji krakowskiej i że nie powinno się było oddzielać członków od głowy. Te grody dzięki długim naradom i usiłowaniom panów z trudem zostały wreszcie oddane i Kujawy zwrócone. Tak więc Mieszko Stary opanował Kraków. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Ponowienie rokowań Mieszka III z księżną Heleną.
- Powrót Mieszka III do władzy w Krakowie w zamian za zwrot Kujaw.
- Leszek przejmuje ziemię sandomierską.
1202
★
Tak więc w obliczu całej Polski, za zgodą książąt i wielmożów oraz całego rycerstwa, od pieszego woja aż po najwyższego [dowódcę], pryncepsem Krakowa ustanowiono księcia Władysława. - Mistrza Wincentego Kronika Polska---
Pomimo to nagle zmuszono go do ustąpienia z pryncypatu krakowskiego [...] - Kronika wielkopolska-(13 III) Śmierć Mieszka III.
- Władzę nad Krakowem (zaproszony przez wojewodę Mikołaja Gryfitę) i całą Wielkopolską obejmuje Władysław Laskonogi.
- Leszek wycofuje się do Sandomierza.
1202 albo 1206
★
Po śmierci Mikołaja, komesa kasztelana krakowskiego, ktory dowolnie książąt usuwał, a innych na ich miejsce wyznaczał, możnowładcy ziemi krakowskiej wraz z ich biskupem Pełką odmawiają księciu Władysławowi wiernej uległości i stanowczo wzbraniają się od uznania go za księcia. Wkrótce zaś wyprawiają posłów do Leszka do Sandomierza prosząc go, aby nie uchylał się od przyjęcia pryncypatu krakowskiego. On przybywszy do Krakowa przez wszystkich dostojników z honorami został przyjęty jako książę Krakowa, Władysława zaś usunięto i zupełnie wygnano z ziemi krakowskiej. - Kronika wielkopolska---
1202. Książę Mieszko, brat Kazimierza, zmarł. Książę Leszek syn tegoż Kazimierza nastąpił w Krakowie. - Rocznik kapituły krakowskiej-Śmierć wojewody krakowskiego Mikołaja Gryfity.
- Możnowładztwo małopolskie obala rządy Władysława Laskonogiego.
- Objęcie tronu krakowskiego przez Leszka.
1205
★
W tym czasie Roman, zwany często najpotężniejszym księciem Rusi, odmawia danin księciu Leszkowi i zuchwale zebrawszy niezliczone wojsko potężnym oddziałem niespodziewanie najeżdża granice Polski. Gdy wieść o tym doszła do uszu Leszka, natychmiast zebrawszy niewielką gromadę zbrojnych zabiega mu [Romanowi] drogę pod Zawichostem i rzuca się na niego, porywa [go] i obala. Widząc to Rusini, którzy najpierw z butną przyszli miną, w wielkiej liczbie ranni i zabici, wraz z księciem swym Romanem śmiercią polegli. - Kronika wielkopolska-Najazd Romana halicko-włodzimierskiego na ziemię sandomierską (sprowokowany zapewne przez Władysława Laskonogiego).- (19 VI) Zwycięstwo połączonych wojsk Leszka i Konrada Mazowieckiego pod Zawichostem.
- Śmierć Romana halicko-włodzimierskiego.
1206
-Spotkanie z królem Węgier, Andrzejem II pod Włodzimierzem (na Wołyniu).- Podział stref wpływów na Rusi halicko-włodzimierskiej.
- Leszek odzyskuje wpływ na księstwo włodzimierskie.
1207
-(4 I) Papież Innocenty III zatwierdza rządy Leszka w Krakowie.-Leszek rezygnuje z inwestytury świeckiej biskupa krakowskiego.
- Pierwszy kanoniczny wybór biskupa (kapituła wybiera mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem).
1210
-Wyprawa interwencyjna na Ruś Halicką.-Starania Mieszka Laskonogiego w Rzymie o odnowienie senioratu.
- (9 VI) Papież Innocenty III wydaje bullę nakazującą przestrzeganie zasady senioratu (tzw. bulla Significavit nobis).
- Przywilej borzykowski dla Kościoła polskiego.
1211
-(16 V) Śmierć Mieszka Laskonogiego.- Leszek powraca na tron krakowski.
1212
-Wyprawa interwencyjna na Ruś Włodzimierską.- Przejściowe zajęcie grodów w Ugrowsku, Wereszczynie, Stołpiach i Komowie.
1213/1214
★
Gdy władał w Haliczu bojarzyn, posłał Leszko król [raczej książę - przyp. wł.] polski, do Andrzeja, króla węgierskiego, mówiąc: "Nie wypada prostemu bojarzynowi władać w Haliczu, więc pojmij siostrę [raczej córkę - przyp. wł.] moją za syna swojego Kolomana, którego posadzimy na władaniu halickim". To lube było królowi węgierskiemu i pojął siostrę [córkę] Leszkową Salomeę za Kolomana, syna swojego, z nim też zaraz poszli ku Haliczowi królowie z wielką siłą, to jest węgierski i polski, i tam zwyciężywszy nierozumnego bojarzyna Władysława, samego pojmali, który niezadługo i umarł, a królewicza Kolomana pomazali na królestwo halickie i włodzimierskie. - Latopis hustyński-Leszek wydaje (zaręcza) córkę Salomeę za Kolomana, królewicza węgierskiego.- Wyprawa polsko-węgierska na Halicz.
- Pokonanie namiestnika węgierskiego, Władysława w bitwie nad Bóbrką.
- Władzę w Haliczu obejmuje Koloman.
1214
★
I potem rozdali włości halickie bojarom podług dostojeństwa, z królowi [księciu] Leszkowi dali Przemyśl i Lubaczów. Jeszcze tez mówił Leszko, by dali jakąś włość Romanowiczom, lecz Węgrzy nie chcieli. I to uczyniwszy, wrócił król węgierski do ziemi swojej z całą siłą, trochę drużyny zostawiwszy synowi swojemu. Po odejściu ich Leszko, król [książę] polski, wbrew Węgrom, posadził Daniela Romanowicza na władaniu włodzimierskim. - Latopis hustyński-Traktat polsko-węgierski na Spiszu w sprawie Rusi Halickiej.- Leszek przejmuje ziemię lubaczowską i przemyską.
- Osadzenie Daniela (najstarszego syna Romana) w księstwie włodzimierskim, bez zgody Węgrów.
1215
-Wyprawa króla Andrzeja II na Małopolskę.- Utrata ziemi lubaczowskiej i przemyskiej.
- Przywilej wolborski dla Kościoła polskiego.
1216
-Utworzenie przez Chrystiana biskupstwa pruskiego podległego bezpośrednio papiestwu.1217
-Wyprawa na Pomorze w celu intronizacji Świętopełka.-Zjazd z Władysławem Laskonogim i Henrykiem Brodatym w Dankowie.
- Leszek zawiera układ z Władysławem Laskonogim o wzajemnym dziedziczeniu swoich księstw na wypadek śmierci.
1218
-Zawarcie porozumienia z Andrzejem II.1218-1227
-Ordynacja górnicza dla kościoła krakowskiego.1219
-(jesień) Polsko-węgierska wyprawa na Ruś.- Opanowanie Halicza.
- Nieudana próba opanowania Wołynia.
1221
-Polsko-węgierska wyprawa na Włodzimierz.-Zawarcie pokoju z księciem włodzimierskim, Danielem.
1222
-Wiec nad rzeką Szreniawą.1222-1223
-Wyprawy chrystianizacyjne do Prus.- (5 VIII 1222) Wiec w Lonyz.
- (6 VIII 1223) Wiec w Wierdzelewie.
1223
-(3 I) W Wieliczce zostają odkryte pokłady soli kamiennej.1224
-(23 V) Wiec w Korytnicy.-(12-13 VI) Wiec w Rozegrochu.
- Leszek przyjmuje poselstwo węgierskie biskupa jagierskiego Kleta.
-Wiec w Suchedniówku.
1225
-(VIII) Henryk Brodaty przybywa z wojskami do Krakowa.- Odwrót Henryka z Małopolski (spowodowany najazdem Ludwika, landgrafa turyńskiego na Lubusz).
- Układ nad Dłubnią.
- Henryk Brodaty zrzeka się pretensji do Krakowa.
przed 1227
-Lokacja Sandomierza na prawie magdeburskim.1227
★
[...] Świętopełk zaniedbywał [okazywania] mu [Leszkowi] wiernej uległości i składania danin w należnym czasie. Leszko rozważywszy to i naradziwszy się z Henrykiem Brodatym, księciem Śląska, postanowił zwołać wielkorządców innych ziem swoich dla pokonania wspomnianego wielkorządcy Świętopełka i nakazał, aby w pewnym dniu zeszli się w Gąsawie, opodal Żnina - była to posiadłość ziemska klasztoru w Trzemesznie - dla omówienia z nim spraw dotyczących pomyślności państwa; chciał też odzyskać gród Nakło, który podlegał władzy księcia Władysława Odowica. Świętopełk przybywszy tam ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. - Kronika wielkopolska-(XI) Wiec książąt piastowskich w Gąsawie.- (23/24 XI) Zabójstwo Leszka Białego.
- Uniezależnienie się Pomorza Gdańskiego od książąt polskich.
- Zanik formalnych pozostałości pryncypatu.
Leszek Biały
Jana Matejki
heraldyka:
sfragistyka:
wym. ok. 64/82 mm  |  +SIGILLVM DVCIS LESTCONIS |
 +SIGILL LESTCONIS DVCIS POLONIE |  +SIGILLVM LEZTCONIS DVCIS POLONIE |
 +SIGIL' DVCIS LEZTCONIS |
ciekawostka:
Na apel papieża Honoriusza III o wyruszenie na krucjatę do Ziemi Świętej, Leszek Biały miał odpowiedzieć w liście: Złożony chorobą, popłynąć do Ziemi Świętej nie mogę, zwłaszcza iż z powodu przypadłości w naturę ciała wymierzonej, ani wina, ani prostej wody pić nie mogę, przyzwyczajonym tylko piwo względnie miód pić.
ważniejsze fundacje:
| 1216 | kościół Św. Wacława w Radomiu (drewniany) |
|---|
przyczyna śmierci:
| 23/24 XI 1227 | zabójstwo dokonane przez przez oddział zbrojny nasłany przez namiestnika Pomorza, Świętopełka (wdarłszy się zbrojnie i do gospód, i do namiotów książąt i rycerzy, zabija wszystkich, którzy mu stawiali opór. Kiedy książęta będący w łaźni [Leszek i Henryk Brodaty] zorientowali się w niebezpiecznej sytuacji, Leszek Biały jako najsilniejszy ze względu na swój wiek, wyskakuje z łaźni i dosiadłszy konia podanego mu przez własnych ludzi, zaczyna uciekać z kilku towarzyszami ku wsi Marcinkowo. Świętopełk pominąwszy wszystkich, urządza pościg na nim jednym jako za dawno upragnionym łupem i zachęca wszystkich swoich ludzi, by go zabili, twierdząc, że całe jego zwycięstwo zawisło od tego jednego trupa. Toteż chociaż garstka otoczona ciasno ze wszystkich stron przez wielką zgraję, walczyła dość długo i wytrwale, wszyscy jednak giną do ostatniego z księciem swoim i panem Leszkiem Białym z ręki niegodziwego zdrajcy) |
|---|---|
| zdjęcie miejsca śmierci Leszka Białego | |
pochówek:
| 1227 | katedra w Krakowie |
|---|---|
| zdjęcie katedry w Krakowie | |
źródła:
- August Bielowski, Monumenta Poloniae Historica, Lwów, Kraków 1864-1893, [tłum. wł.]
- Kronika Wielkopolska, oprac.: Brygida Kürbis, tłum.: Kazimierz Abgarowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965
- Latopis kijowski 1159-1198, oprac. i tłum.: Edward Goranin, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1994
- Mistrza Wincentego Kronika Polska, oprac.: Brygida Kürbis, tłum.: Kazimierz Abgarowicz, Brygida Kürbis, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
- Henryk Suszko, Latopis hustyński: opracowanie, przekład i komentarze, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2004
literatura:
- Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
- Oswald Balzer, Walka o tron krakowski w latach 1202 i 1210/11, Nakład Akademii Umiejętności, Kraków 1894
- Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań - Wrocław 2001
- Andrzej Jureczko, Testament Krzywoustego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
- Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1891
- Maciej Przybył, Mieszko III Stary, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002
- Maciej Przybył, Władysław Laskonogi, Wydawnictwo WBP, Poznań 1998
- Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
- Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
- Jerzy Wyrozumski, Pierścień Kingi, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1999
- Benedykt Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975
ilustracje:
- Franciszek Piekosiński, Pieczęcie polskie wieków średnich: doba piastowska, Kraków 1899
- Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]
- August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane: na podstawie najnowszych badań historycznych [...], t. 1, Warszawa 1899
- Friedrich August Vossberg, Siegel des Mittelalters von Polen, Lithauen, Schlesien, Pommern und Preussen, Berlin 1854
- Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com