Leszek I Biały

genealogia:

kalendarium:

1194

• Mieszko III zagarnia Kujawy.
• (V) Nieletni Leszek obejmuje tron krakowski (pozostając pod opieką matki oraz wojewody Mikołaja i biskupa Pełki).

1195

[...] wszyscy, bez żadnego wyboru, wzajem się zabijają w zamęcie rzezi. Tu Mieszkowic Bolesław dzidą przeszyty ducha oddaje. Tu ściele się sława znakomitych rycerzy. Tu woj jakiś prosty rani Mieszka, a gdy go chce dobić, ten zdejmuje szyszak i woła, że jest księciem! Ów rozpoznawszy go o pobłażanie dla [swojej] nierozwagi prosi i broniąc przeciw natarciu innych, wyprowadza z pola walki. Atoli i książę Roman, któremu wycięto wielu ludzi, pozbawiony znacznej części posiłków, wielokrotnie raniony, i to nielekko, musiał uchodzić tak z powodu dokuczliwych ran, jak i zwątpienia o zwycięstwie. Zaraz bowiem w pierwszym starciu ogromna część jego Rusinów rzuciła się do ucieczki, co zwolennikom pacholąt odebrało [możność] zwycięskiego tryumfu. [...]
Znów przychodzi Staremu na pomoc Władysławowic Mieszko z bratankiem, synem Bolesława [Wysokiego] Jarosławem [i] nie znalazłszy prawie nikogo w miejscu bitwy, ponieważ oba wojska już się rozpierzchły, winszują sobie i znaki zwycięstwa tam podnoszą, jak gdyby zwycięsko odzierżyli pole walki. Spotyka się z nimi z małą co prawda garstką komes Goworek, stacza walkę i niby piorun druzgocący na próżno z całych sił na nich uderza. Znękany bowiem [walką] z przeważającą liczbą nieprzyjaciela, ulega wreszcie, nie bez pewnej chwały. Chwytają go, schwytanego uprowadzają. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• (13 IX) Bitwa nad Mozgawą.
  • Śmierć Bolesława Mieszkowica.
• Wojska wielkopolskie i śląskie wycofują się z Małopolski.

1196/1198

[Mieszko] mówi, że wcale nie uwodzi go zaszczyt panowania, lecz zatroskany jest o spokój królestwa, a nawet o nią samą i o większe bezpieczeństwo jej synów. I na razie nie pragnie nic innego, jak tylko tyle, aby za jego życia doszczętnie wygasło zarzewie wszelkich waśni i aby na przyszłość przy jakiej bądź sposobności nie powstał zapłon. Twierdzi, że to nie może stać się inaczej jak tylko tym sposobem: "Niech syn twój odstąpi mi pryncypat, a ja przybiorę go za syna. I gdy następnie odznaczę go pasem rycerskim, przywrócę mu go, a jego samego ustanowię prawomocnym obyczajem dziedzicem tak, aby godność krakowska, ba, pryncypat nad całą Polską utwierdził się w twoim rodzie przez nieprzerwane następstwo. [...]
A ponieważ niepodejrzliwa jest łatwowierność niewiast i latorośle dają się nagiąć jak wosk, [więc] matka i synowie tym upojeni postanawiają na jakiś czas ustąpić z panowania: bezpieczniej będzie szanować stryja jak ojca niż stale mieć w nim wroga; i lepiej rządzić z łaski stryja niż być wciąż zależnym od upodobania pospólstwa. [...] Tak więc Mieszko osiąga godność zwyczajowo i uroczyście. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
1195. [...] następnie Mieszko zdobył Kraków. - Rocznik kapituły krakowskiej
---
1196. Książę Mieszko objął władzę w Krakowie. - Rocznik krótki

• Mieszko III odzyskuje Kraków (z tytułu opieki nad małoletnim Leszkiem).

Ponieważ bowiem zaczął [Mieszko] czyhać i dybać na cudze bogactwa i dostatki, żeby je sobie pod jakimkolwiek pozorem przywłaszczyć, nie mogący tego ścierpieć obywatele wypędzają go z Krakowa i z powrotem przyjmują księcia Lestka. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

1199

Atoli widząc, że siły jego nie sprostają innym, [Roman] usilnie błaga księcia Lestka, aby zobowiązał go na zawsze do służby sobie, aby ta jego podległość jemu samemu oddała władzę nad wszystkimi książętami Rusinów i krainą Partów, byleby tylko nie ustanawiał go księciem Halicza, lecz swoim namiestnikiem. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

Nadciągają tedy oddziały, łączą się w szyki, wojsko wyrusza na Halicz. [...]
Najważniejsze [...] grody nie poddały się potulnie, lecz powstając stawiły hardy opór. Gdy je tedy zniszczyli i podbili, postanowili ścisnąć oblężeniem Halicz. Atoli napotkali tam nieprzeliczone siły wroga, zgromadzone i kłębiące się niby piasek. Książę Lestek rozkazał przez swoich [ludzi] ich wezwać, aby natychmiast wyszli z granic Halicza albo byli gotowi do bitwy. Oni odpowiedzieli: "Bitwy, bitwy [żądamy] natychmiast!" Jednakże ta ich zuchwałość trwała krótko jak dym. Skoro tylko zabłysły żelazne zastępy Polaków, cała zapalczywość owego tłumu do cna ostygła, tak iż wcale już nie myśleli o bitwie, lecz o ucieczce, ucieczce natychmiast! [...] Haliczanie jeszcze niżej niż przedtem ścielą się do stóp Lestka. I już nie z obłudą, lecz z największą czołobitnością domagają się, aby im mianował księcia, ponieważ widzą, że siły ich książąt, w których potędze pokładali ufność, całkiem zmarniały, i muszą przyjąć księcia Romana, którego z bliska więcej się bali niż gromu. [...]
Tak przeto mimo ogólnego oporu wielmożów Rusinów książę Lestek mianuje Romana księciem Halicza. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Wojska Leszka zdobywają Halicz i osadzają Romana na tamtejszym tronie.

1199/1200

[Mieszko] ucieka się do matki młodzieńców krokami tej samej przebiegłości, doszukuje się u niej i doprasza rady i pomocy. [...] I dlatego [księżna] nakłania wszystkich, aby dali przyzwolenie życzeniom starca, aby niewinny mąż skazany został na wieczne wygnanie. Znowu więc układają się w ten sposób, że [Mieszko] natychmiast zwróci Kujawy, do końca życia będzie panował w Krakowie, atoli książę Lestko nastąpi po nim podług jego ustanowienia. [...]
[Mieszko] objął panowanie nad dzielnicą krakowską, lecz z taką samą sumiennością dotrzymywał wiary drugiej ugodzie jak i pierwszej. Ani bowiem Lestka nie ustanowił dziedzicem Krakowa, ani mimo przyrzeczenia o zwrócenie Kujaw nie zadbał. Owszem, zajął nawet niektóre grody synowców, mianowicie Wiślicę i trzy inne, twierdząc, że należą do prowincji krakowskiej i że nie powinno się było oddzielać członków od głowy. Te grody dzięki długim naradom i usiłowaniom panów z trudem zostały wreszcie oddane i Kujawy zwrócone. Tak więc Mieszko Stary opanował Kraków. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Powrót Mieszka III do władzy w Krakowie w zamian za zwrot Kujaw.

• Leszek przejmuje ziemię sandomierską.

1202

Tak więc w obliczu całej Polski, za zgodą książąt i wielmożów oraz całego rycerstwa, od pieszego woja aż po najwyższego [dowódcę], pryncepsem Krakowa ustanowiono księcia Władysława. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Władzę nad Krakowem (zaproszony przez wojewodę Mikołaja) i całą Wielkopolską obejmuje Władysław Laskonogi.
  • Leszek wycofuje się do Sandomierza.

1205

W tym czasie Roman, zwany często najpotężniejszym księciem Rusi, odmawia danin księciu Leszkowi i zuchwale zebrawszy niezliczone wojsko potężnym oddziałem niespodziewanie najeżdża granice Polski. Gdy wieść o tym doszła do uszu Leszka, natychmiast zebrawszy niewielką gromadę zbrojnych zabiega mu [Romanowi] drogę pod Zawichostem i rzuca się na niego, porywa [go] i obala. Widząc to Rusini, którzy najpierw z butną przyszli miną, w wielkiej liczbie ranni i zabici, wraz z księciem swym Romanem śmiercią polegli. - Kronika wielkopolska

• (19 VI) Zwycięstwo połączonych wojsk Leszka i Konrada Mazowieckiego pod Zawichostem.
  • Śmierć Romana halicko-włodzimierskiego.

1206

[...] możnowładcy ziemi krakowskiej wraz z ich biskupem Pełką odmawiają księciu Władysławowi wiernej uległości i stanowczo wzbraniają się od uznania go za księcia. Wkrótce zaś wyprawiają posłów do Leszka do Sandomierza prosząc go, aby nie uchylał się od przyjęcia pryncypatu krakowskiego. On przybywszy do Krakowa przez wszystkich dostojników z honorami został przyjęty jako książę Krakowa, Władysława zaś usunięto i zupełnie wygnano z ziemi krakowskiej. - Kronika wielkopolska

• Leszek obejmuje tron krakowski.

• Podział stref wpływów na Rusi halicko-włodzimierskiej.
  • Leszek odzyskuje wpływ na księstwo włodzimierskie.

1207

• Pierwszy kanoniczny wybór biskupa (kapituła wybiera mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem).

1210

• (9 VI) Papież Innocenty III wydaje bullę nakazującą przestrzeganie zasady senioratu (tzw. bulla Significavit nobis).

• Przywilej borzykowski dla Kościoła polskiego.

1211

• Leszek powraca na tron krakowski.

1212

• Przejściowe zajęcie grodów w Ugrowsku, Wereszczynie, Stołpiach i Komowie.

1213/1214

Gdy władał w Haliczu bojarzyn, posłał Leszko król [raczej książę - przyp. wł.] polski, do Andrzeja, króla węgierskiego, mówiąc: "Nie wypada prostemu bojarzynowi władać w Haliczu, więc pojmij siostrę [raczej córkę - przyp. wł.] moją za syna swojego Kolomana, którego posadzimy na władaniu halickim". To lube było królowi węgierskiemu i pojął siostrę [córkę] Leszkową Salomeę za Kolomana, syna swojego, z nim też zaraz poszli ku Haliczowi królowie z wielką siłą, to jest węgierski i polski, i tam zwyciężywszy nierozumnego bojarzyna Władysława, samego pojmali, który niezadługo i umarł, a królewicza Kolomana pomazali na królestwo halickie i włodzimierskie. - Latopis hustyński

• Wyprawa polsko-węgierska na Halicz.
  • Pokonanie namiestnika węgierskiego, Władysława w bitwie nad Bóbrką.
  • Władzę w Haliczu obejmuje Koloman.

1214

I potem rozdali włości halickie bojarom podług dostojeństwa, z królowi [księciu] Leszkowi dali Przemyśl i Lubaczów. Jeszcze tez mówił Leszko, by dali jakąś włość Romanowiczom, lecz Węgrzy nie chcieli. I to uczyniwszy, wrócił król węgierski do ziemi swojej z całą siłą, trochę drużyny zostawiwszy synowi swojemu. Po odejściu ich Leszko, król [książę] polski, wbrew Węgrom, posadził Daniela Romanowicza na władaniu włodzimierskim. - Latopis hustyński

• Leszek przejmuje ziemię lubaczowską i przemyską.
• Osadzenie Daniela (najstarszego syna Romana) w księstwie włodzimierskim, bez zgody Węgrów.

1215

• Utrata ziemi lubaczowskiej i przemyskiej.

• Przywilej wolborski dla Kościoła polskiego.

1216

1217

• Leszek zawiera układ z Władysławem Laskonogim o wzajemnym dziedziczeniu swoich księstw na wypadek śmierci.

1218

1218-1227

1219

• Opanowanie Halicza.
• Nieudana próba opanowania Wołynia.

1221

1222

1222-1223

• (5 VIII 1222) Wiec w Lonyz.
• (6 VIII 1223) Wiec w Wierdzelewie.

1223

1224

• Leszek przyjmuje poselstwo węgierskie biskupa jagierskiego Kleta.

1225

• Odwrót Henryka z Małopolski (spowodowany najazdem Ludwika, landgrafa turyńskiego na Lubusz).
• Układ nad Dłubnią.
  • Henryk Brodaty zrzeka się pretensji do Krakowa.

przed 1227

1227

[...] Świętopełk zaniedbywał [okazywania] mu [Leszkowi] wiernej uległości i składania danin w należnym czasie. Leszko rozważywszy to i naradziwszy się z Henrykiem Brodatym, księciem Śląska, postanowił zwołać wielkorządców innych ziem swoich dla pokonania wspomnianego wielkorządcy Świętopełka i nakazał, aby w pewnym dniu zeszli się w Gąsawie, opodal Żnina - była to posiadłość ziemska klasztoru w Trzemesznie - dla omówienia z nim spraw dotyczących pomyślności państwa; chciał też odzyskać gród Nakło, który podlegał władzy księcia Władysława Odowica. Świętopełk przybywszy tam ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. - Kronika wielkopolska

• (23/24 XI) Zabójstwo Leszka Białego.
  • Uniezależnienie się Pomorza Gdańskiego od książąt polskich.
  • Zanik formalnych pozostałości pryncypatu.

Leszek Biały
Jana Matejki

heraldyka:

sfragistyka:

	+SIGILLVM DVCIS LESTCONIS
+SIGILL LESTCONIS DVCIS POLONIE	+SIGILLVM LEZTCONIS DVCIS POLONIE
+SIGIL' DVCIS LEZTCONIS

ciekawostka:

Na apel papieża Honoriusza III o wyruszenie na krucjatę do Ziemi Świętej, Leszek Biały miał odpowiedzieć w liście: Złożony chorobą, popłynąć do Ziemi Świętej nie mogę, zwłaszcza iż z powodu przypadłości w naturę ciała wymierzonej, ani wina, ani prostej wody pić nie mogę, przyzwyczajonym tylko piwo względnie miód pić.

ważniejsze fundacje:

przyczyna śmierci:

ZABITY przez oddział zbrojny nasłany przez namiestnika Pomorza, Świętopełka (wdarłszy się zbrojnie i do gospód, i do namiotów książąt i rycerzy, zabija wszystkich, którzy mu stawiali opór. Kiedy książęta będący w łaźni [Leszek i Henryk Brodaty] zorientowali się w niebezpiecznej sytuacji, Leszek Biały jako najsilniejszy ze względu na swój wiek, wyskakuje z łaźni i dosiadłszy konia podanego mu przez własnych ludzi, zaczyna uciekać z kilku towarzyszami ku wsi Marcinkowo. Świętopełk pominąwszy wszystkich, urządza pościg na nim jednym jako za dawno upragnionym łupem i zachęca wszystkich swoich ludzi, by go zabili, twierdząc, że całe jego zwycięstwo zawisło od tego jednego trupa. Toteż chociaż garstka otoczona ciasno ze wszystkich stron przez wielką zgraję, walczyła dość długo i wytrwale, wszyscy jednak giną do ostatniego z księciem swoim i panem Leszkiem Białym z ręki niegodziwego zdrajcy).

miejsce pochówku:

KATEDRA W KRAKOWIE.

literatura:

• Andrzej Jureczko, Testament Krzywoustego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
• August Bielowski, Monumenta Poloniae Historica, Lwów, Kraków 1864-1893
• Benedykt Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1975
• Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1891
• Jerzy Wyrozumski, Pierścień Kingi, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1999
• Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań - Wrocław 2001
• Maciej Przybył, Mieszko III Stary, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002
• Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
• Maciej Przybył, Władysław Laskonogi, Wydawnictwo WBP, Poznań 1998
• Mariusz Trąba, Lech Bielski, Poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Park, Bielsko Biała 2003
• Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
• Przemysław Wiszewski, Henryk Brodaty i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Przemysław Wiszewski, Leszek Biały i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Rosik, Konrad Mazowiecki i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Rosik, Władysław Laskonogi i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999

ilustracje:

• Franciszek Piekosiński, Pieczęcie polskie wieków średnich: doba piastowska, Kraków 1899
• Friedrich August Vossberg, Siegel des Mittelalters von Polen, Lithauen, Schlesien, Pommern und Preussen, Berlin 1854
• Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]
• Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com