Henryk I Brodaty

Otrzymał on przydomek Henryk Brodaty z tego powodu, ponieważ od chwili, gdy za zachętą swej żony, świętej Jadwigi, zaczął żyć w celibacie, zapuścił brodę na wzór braci (konwersów) i porzuciwszy wspaniałe stroje błyszczące złotem i purpurą, nosił szaty wełniane i skromne.
Kronika Jana Długosza
rodzice ⇒ drzewo genealogiczne
Bolesław I WysokiKrystyna, niemiecka hrabianka
życiepanowanie (Kraków)
1165/1170 (Legnica?) - 19 III 1238 (Krosno Odrzańskie)1231 - 1238
małżeństwa
  1. OO1190/92 - 1238: Jadwiga, córka Bertolda III, hrabiego von Diessen-Andechs, księcia Meranii; w 1267 roku kanonizowana przez papieża Klemensa IV
potomstwo ⇒ drzewo genealogiczne
  1. Bolesław (1192/94 - 10/11 IX 1206/08)
    Konrad (1191/98 - 4/5 XI 1213)
    Henryk (1196/1204 - 9 IV 1241)
    Agnieszka (1190/1200 - 11 V przed 1214)
    Zofia (1190/1200 - 22/23 III przed 1214)
    Gertruda (ok.1200 - 6 albo 30 XII 1267)
    syn (Władysław?) (XI/25 XII 1208 - 1214/1217)
    • imię nie pojawia się w źródłach; wskazuje na nie pośrednio tylko osoba (i imię) ojca chrzestnego - Władysława Laskonogiego (chrzest odbył się w Głogowie 25 XII 1208)
    Anna
    • istnienie niepewne; pojawia się wyłącznie w kilku pozycjach literatury bez przytoczenia podstaw źródłowych

1190/1192

-Małżeństwo z Jadwigą, córką Bertolda III, hrabiego von Diessen-Andechs, księcia Meranii.

1201

-(7/8 XII) Śmierć Bolesława Wysokiego.-Opanowanie dzielnicy opolskiej przez Mieszka Laskonogiego.

1202

-Układ pokojowy z Mieszkiem Laskonogim.-(25 XI) Papież Innocenty III zatwierdza układ pokojowy.

ok. 1203/1205

-Przekazanie ziemi lubuskiej na rzecz Władysława Laskonogiego, w zamian za ziemię kaliską.

1207

-(/20 X) Wydzielenie ziemi kaliskiej Władysławowi Odonicowi.

1208

-(25 XII) Zjazd z Władysławem Laskonogim i Władysławem Odonicem w Głogowie, podczas uroczystości chrzcielnych najmłodszego syna (Władysława?).

1209

-(III) Konrad, margrabia Łużyc odbija Lubusz od Władysława Laskonogiego.

1210

-(6 V) Śmierć margrabiego Łużyc, Konrada.
Powiadomił nas kochany syn książę Śląska, że gdy Bolesław [Krzywousty], niegdyś książę Polski, dał każdemu z synów określoną dzielnicę w Polsce, zarządził zastrzegłszy główny gród Kraków dla najstarszego wiekiem by zawsze ten, który z jego rodu będzie starszy urodzeniem, dzierżył tenże gród, tak że jeśliby najstarszy umarł lub zrzekł się prawa tego, ma wejść w posiadanie tego grodu ten, kto po nim będzie najstarszy z całego rodu. [...]
Dlatego wam bracia, polecamy tym pismem apostolskim, byście przeprowadzili przy pomocy klątwy apostolskiej bez możności apelacji ścisłe przestrzeganie zarządzenia dotyczącego senioratu [...] - fragment bulli Innocentego III z 9 czerwca 1210 roku
-Starania księcia Śląska (prawdopodobnie Mieszka Laskonogiego) w Rzymie o odnowienie senioratu.-(29 VII) Synod i zjazd książąt piastowskich w Borzykowej.

1211

-Lokacja Złotoryi na prawie magdeburskim.

1217

-Zjazd z Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim w Dankowie.
-Złożenie u papieża Honoriusza III skargi na Władysława Odonica w sprawie zwrotu Kalisza.
-Lokacja Lwówka Śląskiego na prawie magdeburskim.

1218

-Układ z Władysławem Laskonogim w Sądowlu.-(9 V) Zatwierdzenie układu sądowelskiego przez papieża Honoriusza III.
-Ponowienie skargi u papieża o zwrot Kalisza.

1221

-(20 IV) Papież Honoriusz III zatwierdza plan krucjaty pruskiej.

1221/1223

-Lokacja Nysy na prawie flamandzkim.

ok. 1222

-Dopuszczenie do współrządów syna Henryka.

1222

-Lokacja Głuchołazów na prawie magdeburskim.
-(lato/VIII) Wyprawa chrystianizacyjna do Prus.

1222/1223

-Zdobycie i odbudowanie zniszczonego zamku w Kwidzynie.

1223

-(lato) Kolejna wyprawa chrystianizacyjna do Prus.-Lokacja Ujazdu na prawie magdeburskim.

1223-1227

-Spór z biskupem wrocławskim Wawrzyńcem o dziesięciny.

1224/1225

[...] książę krakowski Leszek pozbawił rycerza Jana, rodzonego brata wymienionego kanonika krakowskiego, magistra Andrzeja i niektórych jego krewnych piastowanych przez nich stanowisk, godności i urzędów z tego powodu, że kiedy przebywali na Mazowszu z synem Abrahama Dziersławem i synem Krzesława Budzisławem postawieni tam na straży dla obrony ziemi w czasie napadu Prusów, wymienieni krewni wojewody Marka ratowali ucieczką życie, a Dziersław, Budzisław i wielu innych dla obrony ojczyzny oddało życie w walce. - Kronika Jana Długosza
-Prusowie zdobywają i niszczą "stróżę" wzniesioną w roku 1223 podczas wyprawy krzyżowej.

1225

-(VII/16 VIII) Ponowna utrata ziemi lubuskiej przez Władysława Laskonogiego (na rzecz Ludwika turyńskiego).
Landgraf [...] najechawszy ziemie polskie zdobywa i zajmuje zamek i miasto Lubusz.
Książę śląski i wrocławski Henryk Brodaty doszedłszy do przekonania, że go dotkliwie hańbi i obraża to, że syn Kazimierza Leszek Biały zajął tron monarszy w Polsce i księstwo krakowskie, które się należały jemu jako księciu seniorowi i starszemu wiekiem, przygotowuje wojsko złożone zarówno ze swoich żołnierzy, jak i najętych za pieniądze obcych i namówiony przez wojewodę krakowskiego Marka i innych rycerzy z jego stronnictwa, maszeruje w kierunku Krakowa, chcąc usunąć Leszka Białego z tronu monarszego. [...]
Ten [Henryk] zebrał wojsko, przybył pod Kraków i stał tam osiem dni. Leszek Biały znając dobrze jego zamysły, uzbroił przeciw księciu Henrykowi ogromną liczbę wojska ze swoich ziem i dla pomszczenia tej krzywdy wezwał na pomoc swego rodzonego brata, księcia mazowieckiego Konrada ze wszystkimi wojskami z Mazowsza i Kujaw, chcąc odeprzeć wypowiedzianą mu przez Henryka wojnę podwójnymi siłami, nie szczędząc żadnych wysiłków i starań. Książę śląski Henryk Brodaty przybył już nad rzekę Dłubnię, niedaleko od Krakowa i miał tam postój, kiedy obaj książęta Leszek Biały i Konrad przyjmują go z ustawionymi hufcami, gotowi całkowicie do podjęcia walki. [...]
[...] za pośrednictwem biskupa krakowskiego Iwona i wszystkich panów zawierają układ pokojowy i uzgadniają na nowo, że książę Wrocławia i Śląska Henryk rezygnuje na rzecz Leszka Białego z wszelkich praw i roszczeń do tronu polskiego i przelewa na Leszka wszystkie prawa, jakie mu do niego przysługują. - Kronika Jana Długosza
-(VIII) Henryk wkracza zbrojnie do Krakowa (wspierany przez wojska Kazimierza I opolskiego).

1227

[...] Świętopełk zaniedbywał [okazywania] mu [Leszkowi] wiernej uległości i składania danin w należnym czasie. Leszko rozważywszy to i naradziwszy się z Henrykiem Brodatym, księciem Śląska, postanowił zwołać wielkorządców innych ziem swoich dla pokonania wspomnianego wielkorządcy Świętopełka i nakazał, aby w pewnym dniu zeszli się w Gąsawie, opodal Żnina - była to posiadłość ziemska klasztoru w Trzemesznie - dla omówienia z nim spraw dotyczących pomyślności państwa; chciał też odzyskać gród Nakło, który podlegał władzy księcia Władysława Odowica. Świętopełk przybywszy tam ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. - Kronika wielkopolska
---
Książę Wrocławia i Śląska Henryk Brodaty schwytany w łaźni przez zabójców, otrzymuje kilka ran. Byłby też wtedy na pewno zginął, gdyby jego rycerz imieniem Peregryn z Weissenburga z godną podziwu wiernością i oddaniem wobec pana swego i księcia nie stanął na drodze, osłaniając ciało księcia własnym. Sam wreszcie otrzymawszy wiele ran, padając na ziemię, jeszcze martwymi zwłokami zasłonił ciało księcia, a gdy obu uważano za zabitych, osłabła srogość siepaczy. - Kronika Jana Długosza
-(XI) Wiec książąt piastowskich w Gąsawie.

1228

-(V/VIII) Przejęcie władzy namiestniczej (?) w Krakowie z nadania Władysława Laskonogiego.
Kiedy więc z tej okazji i przyczyny wybuchła wewnętrzna wojna domowa między wymienionymi książętami [tj. Konradem i Henrykiem - przyp. wł.], jeden i drugi przybywają pod Kraków ze swymi wojskami, żeby bronić orężem swego prawa i [tak] dzielnica krakowska stała się ośrodkiem wojny. Zamek i miasto Kraków zajmowała z synem księżna Grzymisława, nie pozwalając go tknąć Konradowi i jego ludziom. Książę zaś Śląska Henryk wybudował dwie nowe warownie, jedną w pobliżu miasta Skały na wzgórzu, które opływa rzeka Prądnik, drugą w Międzyborzu i umieściwszy [tam] silną załogę żołnierzy, spodziewał się zająć całą dzielnicę krakowską. Konrad przeto przekonany, że jest rzeczą niezmiernie ważną i że zwycięstwo zawisło od tego, czy zburzy nowe, wzniesione przez Henryka warownie, prowadzi wojska, by oblegać twierdzę położoną w pobliżu Skały. Zabiegłszy mu tam drogę książę Śląska Henryk, stacza z nim ciężką walkę. Po obu stronach wielu ludzi padło, zginął też walcząc w pierwszych szeregach młody syn Konrada mazowieckiego Przemysł. Konrad dawszy znak do odwrotu, odstąpił jako pokonany, a chwała zwycięstwa przypadła Henrykowi. Lecz książę Mazowsza Konrad, chcąc naprawić klęskę i hańbę, jakiej wtedy doznał, pomaszerował w kierunku drugiej warowni Międzyborza, by popróbować w tym miejscu powodzenia w wojnie. Ale z miejscem nie zmieniło się jego niepowodzenie. Pobity bowiem jeszcze dotkliwiej przez księcia śląskiego Henryka i jego wojska w pobliżu wsi Wrocirzysz, schronił się do najbliższych lasów i na wzgórza i pozostawił niezdobyte obydwie warownie, a wielu jego żołnierzy padło lub dostało się do niewoli. Książę mazowiecki Konrad rozbity przez Henryka śląskiego w dwu niepomyślnych bitwach i zmuszony do ucieczki, uszedł na Mazowsze, by uzupełnić wojsko dla podjęcia wojny na nowo. - Kronika Jana Długosza
-(VI-VII) Nieudany najazd Konrada Mazowieckiego na ziemię krakowską.

1229

Jednak ponieważ rzadkim jest wśród możnych wyrzec się swego uporu, gdy pobożny Henryk czując się bezpieczniejszym po zwyciężeniu wroga, odesłał do własnych ziem swego syna wraz z wojskiem obcych i udał się do Spinteowicz [Spytkowic] pod Krakowem, by radzić o najważniejszych rzeczach tej ziemi z baronami krakowskimi. Lecz ponieważ krakowski występek i zdrada nigdy nie zmalały, gdy tamże pobożny książę słuchał mszy, oto nagle wpadają wrogowie, porywają go nieprzygotowanego i wiodą w pętach do Płocka, zamku na Mazowszu. - Kronika polsko-śląska
-(zima/wiosna) Zjazd w Spytkowicach (k. Zatora).-Grzymisława z synem Bolesławem wycofuje się do Wiślicy, a Konrad zajmuje ziemię sandomierską i łęczycko-sieradzką.
-Do Płocka przybywa żona Henryka, Jadwiga.-Początek wojny o ziemię lubuską z Ludwikiem turyńskim.

1229/1230

-(13 V) Śmierć Kazimierza I opolskiego.

1230

-(5 I) Układ z biskupem wrocławskim Wawrzyńcem.-Papieskie zwolnienie z wymuszonej rezygnacji z pretensji do Krakowa.
-(IX) Odzyskanie ziemi lubuskiej.
-Lokacja Głubczyc na prawie magdeburskim.

ok. 1230

-Reforma monetarna.

1231

[...] książę Władysław Stary przybywszy z Raciborza otoczył gród Gniezno. Lecz zatrzymawszy się jakiś czas nad zdobywaniem go i nie mogąc dokonać tego, smutny odstąpił. - Kronika wielkopolska
-(wiosna) Henryk i Władysław najeżdżają na Wielkopolskę.-(18 VIII lub 3 XI) Śmierć Władysława Laskonogiego.-(IX-X) Wyprawa Konrada Mazowieckiego na ziemię krakowską.

1232

-(jesień) Wyparcie Konrada z Małopolski.-Przekazanie Sandomierza nieletniemu Bolesławowi.

1233

[...] Konrad pojmał go [Bolesława] wraz z matką i związanego oddał pod ścisłą straż w grodzie Sieciechowie. Po jakimś czasie wydostawszy się wreszcie z niewoli dzięki usilnym staraniom opata sieciechowskiego zajął [Bolesław] z godnością grody Zawichost i Sandomierz, które dobrowolnie poddały się swemu naturalnemu panu. - Kronika wielkopolska
---
Ale książę Mazowsza Konrad bolejąc ciężko, że bratanek wyrywa się spod jego opieki i że pozbawia go dochodów, do których przywykł, zaprasza tak księżnę Grzymisławę, jak i bratanka Bolesława Wstydliwego na przyjacielską rozmowę, jakoby dla omówienia spraw publicznych swoich księstw. Więzi ich i sprowadziwszy na Mazowsze zamyka najpierw w swoim warownym zamku w Czersku, wyrzucając zarówno matce, jak synowi, że zbyt szybko i za wcześnie dążyli do przejęcia władzy książęcej. Następnie przenosi ich do zamku w Sieciechowie, położonego nad Wisłą w diecezji krakowskiej, i oddaje pod ścisłą straż. Zabiera bratankowi cały skarbiec i bardzo wytrwale dąży do zagarnięcia jego księstw i do pozbawienia go życia. Toteż zamyka go w Czersku pod ścisłą strażą i poleca zagarnąć jego księstwo. Tymczasem książę gnieźnieński Władysław na prośbę i za radą wojewody krakowskiego Marka nakłania księcia Konrada, żeby traktował bratanka łagodnie i nie przedsiębrał żadnych knowań na życie jego lub jego bliskich. Ten, jako człowiek łatwo ulegający radom, odsyła ich do klasztoru w Sieciechowie, by ich tam trzymano pod ścisłą strażą, dopóki się nie namyśli, jak zakończyć tę sprawę. - Kronika Jana Długosza
---
[...] zważywszy wierność i uczciwość naszego wiernego komesa Klemensa z Ruszczy, wojewody krakowskiego, który dzięki swej zapobiegliwości wyzwolił nas przez swoich wywiadowców i wiernych gońców z niewoli naszego stryja księcia Konrada i przywrócił dawną wolność [...] - fragment dokumentu Bolesława Wstydliwego z roku 1252
-(zima/wiosna) Pojmanie Bolesława i jego matki Grzymisławy przez Konrada.-Lokacja Nowogrodu nad Kwisą na prawie magdeburskim.
Zatem 1233 rycerze [wielko]polscy chcieli zabić pana swego Władysława, syna Odona, sprowadzając księcia Henryka [Brodatego] wraz z synem [Henrykiem Pobożnym] do [Wielko]polski. - Rocznik kapituły gnieźnieńskiej
-Henryk (wraz z synem Henrykiem) zostaje wezwany przez rycerstwo niechętne Władysławowi Odonicowi do objęcia władzy w Wielkopolsce.-(2 X) Ugoda z Konradem Mazowieckim w miejscowości Hlem (pr. Chełm w ziemi krakowskiej).

przed 1234

-Koniec panowania Henryka w Dolnych Łużycach.

1234

-(wiosna) Początek wojny z Konradem Mazowieckim o Małopolskę.
[Henryk] za zgodą i wezwaniem Wielkopolan wkroczył na ziemię poznańską, kaliską, pyzdrską, średzką i do grodu Biechowa, a grody Bnin i Śrem odbudował i należycie umocnił, nie szczędząc wydatków i ludzi. - Kronika wielkopolska
-(lato) Wyprawa na Wielkopolskę.
I umieścił [Henryk] w Śremie syna swojej siostry Adelajdy, margrabiny Moraw, którą po śmierci Dypolda, margrabiego Moraw, wypędził z ziem morawskich [Wacław I] Jednooki, król czeski, która odtąd przebywała u brata. - Kronika wielkopolska
-Osadzenie siostrzeńca Dypolda III Borzywoja w Śremie.
-(VIII) Henryk zawiera ugodę z Konradem w Luchani (nad Wartą).-Powierzenie namiestnictwa w Wielkopolsce synowi Henrykowi.
-Początek sporu z biskupem wrocławskim Tomaszem I.
-Wiec książęcy w Czarnowąsach.
-Lokacja Oławy na prawie magdeburskim.
-(22 IX/zima) Wyprawa przeciwko Barnimowi pomorskiemu.

1235

Kiedy burgrabia magdeburski przebywał w Chełmnie, gdyż jeszcze nie wypełnił obietnicy złożonego ślubu, przybywali tam liczni książęta z Polski: książę Konrad, książę kujawski, książę krakowski i książę wrocławski Henryk, którego zabili potem Tatarzy, następnie Odonic książę gnieźnieński i liczni inni szlachetni mężowie i możni [...] dalej Świętopełk książę pomorski ze swoim bratem Samborem. Ci z wielką liczbą rycerstwa i zbrojnych, jakiej nigdy dotąd w Prusach nie widziano, wkroczyli do Prus i budując miasto Wyspy Przenajświętszej Marii [Kwidzyn - przyp. wł.] umocnili wzniesiony wcześniej zamek.
Po tych wydarzeniach brat i mistrz Herman i inni bracia w porze zimy, kiedy wszystko skuł gruby lód, zebrali wspomnianych krzyżowców, w których rozgorzało pragnienie powstrzymania bezczelności Prusów i wkroczyli na terytorium Rezji. Gdy tam zabili i pojmali wielu ludzi, posunęli się do rzeki Dzierzgoni, gdzie doświadczyli tego, na co tak długo czekali. Natknęli się bowiem na wielkie wojsko Prusów, które stało pod bronią i było już gotowe do bitwy. Kiedy mężnie na nich natarli, ci rzucili się do ucieczki. Lecz książę pomorski i jego brat Sambor, bardziej doświadczeni w wojnie z Prusami, obsadzili swoimi zbrojnymi drogi w pobliżu zasieków, ażeby nikt nie mógł się wymknąć, i wówczas w gniewie swoim uderzyli na grzeszników. [...] I doszło do wielkiego przelewu krwi ludu pruskiego, gdyż padło owego dnia ponad 5000 zabitych. Po tym wydarzeniu wszyscy krzyżowcy powrócili do swoich siedzib w radosnym nastroju chwaląc łaskę Zbawiciela. - Kronika ziemi pruskiej Piotra z Dusburga
-(23 I/26 II) Wyprawa krzyżowa na Prusów.-Henryk lokuje Racibórz na prawie magdeburskim.
-(22 VI) Oddanie syna Henryka pod opiekę papieża Grzegorza IX.
-(VI) Zatwierdzenie układu luchańskiego przez papieża Grzegorza IX.
-(26 VI) Papież Grzegorz IX zatwierdza układ pokojowy z Władysławem Odonicem.
[...] Wielkopolanie potajemnie wkroczywszy do grodu śremskiego zabili go [Dypolda]. - Kronika wielkopolska
---
Rycerz wielkopolski Borzywoj, poróżniony od dawna z biskupem poznańskim Pawłem o granice wsi i inne krzywdy, wyrządzone katedrze poznańskiej, gdy dla zawarcia ugody w spornych sprawach za pośrednictwem wspólnych przyjaciół przybył do miasta Śremu, po daniu ze swej strony i otrzymaniu [nawzajem] zapewnienia bezpieczeństwa - więzi podstępnie Pawła, biskupa poznańskiego, nie spodziewającego się niczego takiego. Ale wymieniony Paweł uszedłszy z więzienia rzuca na niego klątwę. Cały Kościół uznał wspomnianego Borzywoja za wyklętego i ogłoszono to publicznie we wszystkich świątyniach. Kiedy z zawziętym uporem znosząc klątwę, ociągał się z daniem zadośćuczynienia znieważonemu przez siebie podstępnie biskupowi, ujęty w Śremiu i zabity, zapłacił za swoje zuchwalstwo. Książę bowiem Wielkopolski Władysław zdobywszy zamek Śrem, podpalił go i zarówno Borzywoja, jak i jego pomocnika Sędziwoja śmiercią ukarał. [...]
[Odonic] między innymi zajął, wdarłszy się nocą po przekupieniu straży, zamek Śrem, który dzierżył Borzywoj, syn margrabiego Moraw Dypolda, a siostrzeniec Henryka, i stawiających mu opór margrabiego Borzywoja i rycerza Sędziwoja zabił, gdy inni wpadłszy w popłoch rozpierzchli się. - Kronika Jana Długosza
-Utrata Śremu na rzecz Władysława Odonica (wskutek zdrady części załogi).
[Henryk] urządza ponownie wyprawę przeciw księciu Wielkopolski Władysławowi, synowi Ottona, i mocnym oblężeniem opasuje zamek gnieźnieński [...] Tymczasem, kiedy na próżno stracono wiele czasu na obleganie wymienionego zamku, a sam zamek ubezpieczony silną załogą żołnierzy [...] wydawał się nie do zdobycia, nowe jeszcze nieszczęście spotkało Henryka Brodatego, albowiem trzy wielkie machiny, które uchodziły za silniejsze, od gwałtownego i ciągłego wyrzucania pocisków połamały się i uległy zniszczeniu. [...] Toteż książę Henryk Brodaty zwątpiwszy w poddanie się i zdobycie [zamku] zaniechał oblężenia, a doznawszy wielu strat, powrócił na Śląsk. - Kronika Jana Długosza
-Władysław Odonic odpiera najazd na Gniezno.
-Pouczenie miasta Halle w Saksonii dla Środy Śląskiej.

1236

-(2 VII) Wiec w Dankowie.-Lokacja Krosna Odrzańskiego na prawie magdeburskim.

1237

-(wiosna) Wojna z Władysławem Odonicem.-Na ziemiach polskich pojawia się nowe prawo miejskie (prawo lubeckie).

1238

-Biskup Tomasz I nakłada klątwę na Henryka.
Kiedy więc choroba wzmogła się, przyjąwszy pobożnie wszystkie przepisane przez Kościół sakramenty, po trzydziestu latach - jak wspominałem - przeżytych w celibacie z żoną zamienioną na siostrę, dokonał szczęśliwie żywota dziewiętnastego marca w swoim mieście Krośnie. - Kronika Jana Długosza
-(19 III) Śmierć Henryka I Brodatego w Krośnie (Odrzańskim).
źródła:literatura:ilustracje:
POCZET.COM (treść i kod strony) jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska.
Serwis wpisany został do rejestru dzienników i czasopism prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Katowicach pod poz. Pr 2428.
partnerzy: ApisVideoHistoriaJęzyk niemieckiJęzyk francuskiBiologiaWiedza o społeczeństwieDrukarniaŻegluga śródlądowaWydawnictwo AVALON