Janusz (Jan) I Starszy (Mazowiecki)
Człowiek przezorny i obrotny, wyznający zasadę, że nigdy nie należy pomijać nadarzającej się okazji.
Kronika Jana Długosza
Kronika Jana Długosza
genealogia:
| rodzice ⇒ drzewo genealogiczne | |
|---|---|
| Siemowit III Starszy | Eufemia, córka Mikołaja II, księcia opawskiego |
| życie | |
| ok.1347/1352 - 8 XII 1429 (Czersk) | |
| małżeństwa | |
| |
| potomstwo ⇒ drzewo genealogiczne | |
| |
| panowanie | |
| 1373/74-1379: Ciechanów, Liw, Nur, Warszawa, Wyszogród, Zakroczym 1379: Ciechanów, Czersk, Liw, Nur, Płock, Warszawa, Wyszogród, Zakroczym 1379-1398, 1399-1429: Ciechanów, Liw, Nur, Warszawa, Wyszogród, Zakroczym 1382-1383, 1391-1429: Podlasie (Drohiczyn, Mielnik) 1398-1399: Ciechanów, Liw, Nur, Płońsk, Warszawa, Wyszogród, Zakroczym 1410-1411: Nidzica, Olsztyn, Ostróda | |
kalendarium:
1373
-Janusz składa hołd lenny Ludwikowi Andegaweńskiemu.1373/1374
-Objęcie ziemi wyszogrodzkiej, ciechanowskiej, warszawskiej, nurskiej, zakroczymskiej i liwskiej z nadania ojca.1373/1376
-(1373/26 VII 1376) Małżeństwo z Danutą Anną, córką Kiejstuta, księcia trockiego.1379
-(25 II) Siemowit III dzieli księstwo mazowieckie.- Janusz otrzymuje ziemię czerską i płocką.
- Objęcie ziemi czerskiej, warszawskiej, nurskiej, zakroczymskiej, ciechanowskiej, liwskiej i wyszogrodzkiej.
1381
-(16 VI) Śmierć Siemowita III.- Janusz obejmuje samodzielne rządy w swojej dzielnicy.
1382
-(VIII) Wyprawa (wraz z bratem Siemowitem) na Ruś.- Zdobycie i splądrowanie Podlasia (Drohiczyna, Mielnika) i okolic Brześcia Litewskiego.
1383
-(wiosna) Utrata Podlasia na rzecz Litwy.-Układ z królową-wdową Elżbietą Bośniaczką.
- Janusz zobowiązuje się do respektowania praw Jadwigi (i dostarczenia - w razie potrzeby - 30 kopijników) w zamian za roczną pensję 24000 florenów, wypłacaną z żup bocheńskich.
1384
-(jesień) Janusz składa hołd lenny Jadwidze Andegaweńskiej.1386-1387
-(jesień 1386-wiosna 1387) Udział w wyprawie chrystianizacyjnej Władysława Jagiełły na Litwie.1387
-Janusz składa hołd lenny Władysławowi Jagielle.1390
-(18 III) Papież nominuje biskupem płockim (dzięki staraniom Siemowita i Janusza) Henryka, przyrodniego brata książąt mazowieckich.1391
-(2 IX) Janusz otrzymuje dożywotnio Podlasie (z Drohiczynem, Mielnikiem, Surażem i Bielskiem) z rąk Władysława Jagiełły.1393/1394
★
Janusz książę mazowiecki w dzielnicy swego księstwa nad rzeką Narwią zbudował nowy zamek, który nazwał Złotorią. A gdy dla spieszniejszego i dokładniejszego ukończenia dzieła sam osobiście z swojem rycerstwem pilnował robót, żadnej nie spodziewając się napaści, hrabia Rudolf komtur Bałgi i Walrodor komtur Ragnety, nasłani przez Konrada von Jungingen mistrza pruskiego, z znaczną siłą zbrojną napadli znienacka na księcia Janusza i tych którzy pracowali około budowy zamku. Niebawem opanowawszy zamek z drzewa budowany a jeszcze nie ukończony, wszystek gród ogniem zniszczyli; Janusza zaś księcia mazowieckiego wsadziwszy na konia, i związawszy mu nogi pod brzuchem końskim (chociaż książę dopraszał się usilnie, aby mu naznaczono dzień do stawienia się osobistego) wraz z innymi rycerzami ziemi mazowieckiej również skrępowanymi odprowadzili do mistrza pruskiego Konrada. [...]Król Polski Władysław dowiedziawszy się o pojmaniu Janusza, wyprawił posłów do mistrza Pruskiego z upomnieniem, aby go natychmiast wypuścił na wolność, i z użaleniem się na pogwałcenie zawartego z Polską przymierza. - Kronika Jana Długosza-Uwięzienie Janusza (wizytującego budowę zamku w Złotorii) przez Krzyżaków i osadzenie w Malborku.
- Janusz zostaje uwolniony z niewoli krzyżackiej (dzięki zabiegom Władysława Jagiełły).
1398-1399
-Przejściowe przejęcie ziemi płońskiej (jako zastaw).1400
-Lokacja Ciechanowa na prawie chełmińskim.1401
-(30 XII) Siemowit zastawia (w Błoniach) ziemię wiską Januszowi (za sumę 4545 kop groszy praskich).1403
-Lokacja Różana na prawie chełmińskim.1404
★
Komturowie i Krzyżacy pruscy, żadnej nie doznawszy krzywdy ani obrazy, ale samą powodowani dumą i przewrotnością, zdradziecko i po nieprzyjacielsku, bez wszelakich przegróżek dających znać o wojnie, ze znaczną siłą zbrojną najechali ziemię mazowiecką, księstwo Jana czyli Janusza księcia mazowieckiego, czerskiego i warszawskiego, i tegoż Janusza wraz z jego żoną, synami, panami i dworzany [...] porwali i zabrali w niewolę [...] ohydnie powrozami ich powiązawszy, pouprowadzali do swoich miast i zamków, gdzie się najgorzej z nimi obchodzili. Władysław król Polski, spiesznie o tym wypadku zawiadomiony, wysłał natychmiast do mistrza pruskiego Konrada von Jungingen poważne poselstwo, z użaleniem na wyrządzoną sobie i całemu Królestwu Polskiemu zniewagę przez uwięzienie Janusza księcia i jego dworu; i wnet mistrz pruski uwolnił ich z więzów, usprawiedliwiając się królowi, acz chytrze i kłamliwie, że to stało się bez jego wiedzy i zezwolenia. - Kronika Jana Długosza-Janusz zostaje ponownie uwięziony przez Krzyżaków.- Powrót z niewoli krzyżackiej (dzięki zabiegom Władysława Jagiełły).
1406
-Podniesienie warszawskiego kościoła Św. Jana do rangi kolegiaty.- Janusz przenosi prebendy kanonicze z kaplicy zamkowej w Czersku do kolegiaty warszawskiej.
- Przeniesienie siedziby książęcej z Czerska do Warszawy.
1408
-Papież Grzegorz XII zabrania (w liście) Januszowi wspierania Litwy w wojnie przeciwko Krzyżakom i utrudniania Zakonowi wypraw na Litwę, Żmudź i Ruś.1409-1411
★
Podobnie w tym samym roku [1409 - przyp. wł.] komturzy z Ostródy i Brandenburga najechali Mazowsze i zniszczyli tę część tej ziemi, jaka należała do księcia Janusza, który zawsze był wrogiem panów pruskich. - Kronika ziemi pruskiej Piotra z Dusburga-Janusz wspiera Władysława Jagiełłę w wojnie z Zakonem Krzyżackim.- (VIII 1409) Komturzy z Ostródy i Pokarmina najeżdżają na pogranicze mazowieckie.
- Bolesław, syn Janusza, w odwecie niszczy Działdowo i 14 okolicznych wsi.
- (6 X 1409) Udział wojsk mazowieckich w odbiciu Bydgoszczy z rąk krzyżackich.
- (15 VII 1410) Bitwa pod Grunwaldem.
- Władysław Jagiełło przekazuje Januszowi zamki w Ostródzie, Nidzicy i Olsztynie.
- (1 II 1411) Układ pokojowy z Krzyżakami w Toruniu.
- Janusz zwraca zamki w Ostródzie, Nidzicy i Olsztynie Zakonowi Krzyżackiemu.
1413
-(4 VI) Zatwierdzenie lokacji Warszawy na prawie chełmińskim.1414
-(29 VI) Wybucha wojna Polski z Zakonem Krzyżackim (tzw. wojna głodowa).- Wysłanie syna Bolesława na wojnę przeciwko Krzyżakom.
- Oblężenie Brodnicy (przy udziale wojsk mazowieckich).
- (7 X) Rozejm w Brodnicy.
1416
-Udział (wraz z biskupem krakowskim Wojciechem Jastrzębcem) w misji dyplomatycznej w Wilnie, na dworze Witolda.1418
-(15 VI) Lokacja Łomży na prawie chełmińskim.1420/1425
-(1420/10 IX 1425) Śmierć syna Bolesława Januszowica.- Janusz doprowadza do złożenia hołdu przez szlachtę mazowiecką małoletniemu wnukowi Bolesławowi IV.
1421
-Przywilej lokacyjny dla Makowa Mazowieckiego.1425
-(VII) Zjazd w Łęczycy z Władysławem Jagiełłą i Siemowitem.- Kanclerz Siemowita, Stanisław Pawłowski neguje zależność lenną Mazowsza od Korony.
- Wybucha konflikt Siemowita z Władysławem Jagiełłą.
1426
-(12-20 IV) Wizyta Władysława Jagiełły na Mazowszu.1428
-Lokacja Kamieńca (Kamieńczyka) na prawie chełmińskim.1429
-(8 XII) Śmierć Janusza I Starszego w Czersku.
Janusz I Starszy - podobizna
z XV-wiecznego rękopisu
heraldyka:
sfragistyka:
Ø 66 mm  +S IOHANNES DI GRA DVCIS MAZOVIE DNI WISNENSIS ET WARSZOVIENSIS | Ø 70 mm  +S IOHANNIS DEI GRA DVCIS MAZOE ET DNI WARSEVY |
Ø 39 mm  S DVCIS IOHANNIS DE MAZOVIA HERES CZYRNENCIS | Ø ok. 18 mm  ... MAZOVIE |
Ø 20 mm  +S IONIS DVC' MAZ ET DNI WIZN |
ciekawostka:
Książę Janusz dwukrotnie gościł na swoim dworze Witolda Kiejstutowicza (który był jego szwagrem). Po raz pierwszy miało to miejsce późnym latem roku 1382, gdy Witold uciekł z niewoli u Jagiełły. Przyjęcie, które zgotował mu Janusz było chłodne: książę postawił przed Litwinem warunek chrztu w obrządku rzymskim. Witold urażony odjechał szukać pomocy u Krzyżaków. Witold pojawił się na Mazowszu w 1389 w podobnych okolicznościach. Wówczas Janusz również niemile powitał litewskiego księcia, a po uczcie odmówił mu złotego pucharu. Zgodnie z obyczajem dworskim naczynia, na których jadali goście dawało się im w prezencie na dowód przyjaźni. Witold miał tego Januszowi nie wybaczyć do końca życia.
ważniejsze fundacje:
| ok.1390 | kościół Św. Jana w Warszawie (gotycki) |
|---|---|
| 1398- 1406 | zamek w Czersku |
| zamek w Ciechanowie | |
| 1407- 1410 | Dwór Większy (zamek gotycki) w Warszawie |
| 1429 | zamek w Liwie |
przyczyna śmierci:
| 8 XII 1429 | prawdopodobnie czynniki naturalne (na co wskazuje podeszły wiek księcia) |
|---|
pochówek:
| 1429 | kolegiata Św. Jana Chrzciciela w Warszawie (obecnie jako katedra; szczątki złożono we wspólnym grobowcu z wnukiem Bolesławem IV Warszawskim) |
|---|---|
| zdjęcie katedry w Warszawie | |
| zdjęcie grobowca Janusza Starszego | |
źródła:
- Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, oprac.: Jarosław Wenta, tłum.: Sławomir Wyszomirski, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2004
- Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, oprac. i tłum.: Karol Mecherzyński, t. I-V, Kraków 1867-1870
literatura:
- Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
- Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów mazowieckich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań - Wrocław 1998
- Jadwiga Krzyżaniakowa, Jerzy Ochmański, Władysław II Jagiełło, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1990
- Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
- Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
- Małgorzata Wilska, Książę Janusz Starszy, Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 1986
ilustracje:
- Stefan Krzysztof Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1978
- A. Piliński, Prawa książąt mazowieckich przełożone na język polski przez Macieja z Rożana r. 1450, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877
- Kazimierz Stronczyński, Pomniki książęce Piastów, lenników dawnej Polski w pieczęciach, budowlach, grobowcach i innych starożytnościach zebrane i objaśnione, Piotrków 1888
- Friedrich August Vossberg, Siegel des Mittelalters von Polen, Lithauen, Schlesien, Pommern und Preussen, Berlin 1854
- Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com