Henryk Walezy

(właśc. Edward Aleksander Walezy; fr. Alexandre Édouard /Henri/ de Valois)

Był słusznego wzrostu, wysoki, o szlachetnym wejrzeniu, łaskawym obejściu, dłoniach tak pięknych, jakich nie miał żaden mężczyzna ani kobieta we Francji, okazujący zarazem wiele godności w zachowaniu.
relacja Morosiniego, ambasadora Wenecji we Francji

genealogia:

rodzice
Henryk II de Valois, król francuski	Katarzyna Medycejska, córka Wawrzyńca II Medyceusza, księcia Urbino
życie	panowanie
19 IX 1551 (Fontainebleau) - 2 VIII 1589 (Saint-Cloud)	RZECZPOSPOLITA: 1573 - 1575 ♔ 21 II 1574 - katedra w Krakowie FRANCJA: 1574 - 1589 ♔ 13 II 1575 - katedra w Reims
małżeństwa (konkubinaty)
❤ok.1566 - ?: Ludwika de La Béraudiere du Rouhet, wdowa po panu de Combaut ❤ok.1567 - ?: Renée de Rieux, znana też jako Belle de Châteauneuf, szlachcianka bretońska ❤ok.1571 - 1574: Maria de Cleves, markiza d'Isle, późniejsza żona Henryka de Bourbon-Condé ❤1574: Veronica Franco, wenecka poetka i kurtyzana OO1575 - 1589: Ludwika de Vaudémont, córka Mikołaja, księcia lotaryńskiego

kalendarium:

1560

-(8 XII) Przyjęcie Orderu Św. Michała z rąk brata, króla Francji, Karola IX.

1573

-(6-28 I) Sejm konwokacyjny w Warszawie.

Szlachta potwierdza termin i miejsce elekcji oraz tytuł interrexa Prymasa Jakuba Uchańskiego.
(28 I) Wydanie aktu konfederacji warszawskiej, zapewniającego wolność wyznaniową w kraju.

-(5 IV-20 V) Obrady sejmu elekcyjnego we wsi Kamień, w pobliżu Warszawy (pod laską Jana Firleja).

(11 V) Elekcja Henryka Walezego.
(16 V) Oficjalne ogłoszenie Henryka królem w katedrze Św. Jana w Warszawie.

-(10 IX) Henryk zaprzysięga tzw. artykuły henrykowskie i pacta conventa w paryskiej katedrze Notre-Dame.
-Zapewnienie szlachcie prawa do wydobywania bogactw mineralnych z własnych ziem.

1574

-(24 I) Henryk przybywa do Rzeczypospolitej (przekracza granicę nieopodal Międzyrzecza).
-(21 II) Koronacja Henryka Walezego w katedrze wawelskiej.
-(22 II-24 IV) Sejm koronacyjny (pod laską Wacława Agrippy).

Henryk podejmuje nieudana próbę wzmocnienia władzy królewskiej, ograniczenia roli szlachty i sejmików oraz odsunięcia od władzy protestantów (przy wsparciu stworzonego przez siebie stronnictwa katolickiego).

-Skazanie na banicję Samuela Zborowskiego (za zabicie kasztelana przemyskiego, Andrzeja Wapowskiego).
-(30 V) Śmierć króla Francji, Karola IX.

(18/19 VI) Henryk ucieka z Rzeczypospolitej, na wieść o możliwości objęcia tronu francuskiego.

-Antyprotestanckie wydarzenia w Krakowie.
-(11 VIII) Olbracht Łaski zajmuje zbrojnie Lanckoronę.
-(30 VIII-18 IX) Sejm w Warszawie (pod laską Stanisława Szafrańca, a następnie Rafała Przyjemskiego).

Uchwały dotyczące utraty tronu Rzeczypospolitej przez Henryka, w przypadku gdy nie powróci do kraju do 12 maja następnego roku.

1575

-(13 II) Henryk zostaje koronowany w Reims na króla Francji.
-(15 II) Małżeństwo z Ludwiką de Vaudémont, córką Mikołaja, księcia lotaryńskiego.
-(V) Zjazd szlachty w Stężycy.

(12 V) Szlachta podejmuje decyzję o detronizacji Henryka.

-Henryk otrzymuje Order Podwiązki z rąk królowej Anglii, Elżbiety I.

1578

-(31 XII) Henryk ustanawia Order Św. Ducha.

1589

-(1 VIII) Zamach dominikanina Jakuba Clément na Henryka.

(2 VIII) Śmierć Henryka III w Saint-Cloud.

Henryk Walezy
Jana Matejki

heraldyka:

sfragistyka:

Ø 87 mm

HENRICVS D G REX POLONIE M D LI RV PRV MA SA KI VO POT LIWONIE ETC DVX ANDIVM BORBONIORVM ALVERNORVM COMES MARCHIAE FORESTI QVERCY ROVERGY MONTISFORTI

Ø 46 mm

+HENRICVS DEI GRA REX POLONIAE MAGNVS DVX LITHVA RVSSIE ETC

ciekawostka:

Aleksander (bo takie było właściwe imię władcy; imię Henryka zostało nadane na bierzmowaniu) w roku 1560, po śmierci ojca, został odznaczony wielką wstęgą Orderu Św. Michała, pomimo iż zaszczyt ten przypadał tylko królom Francji. Stało się tak dlatego, iż nowy król, brat Karol IX podczas dekoracji orderem rzucił się Aleksandrowi na szyję wołając, że wszystko chce z nim dzielić...

przyczyna śmierci:

śmierć Henryka Walezego

2 VIII 1589	zabójstwo dokonane przez Jakuba Clément, dominikanina (król został ugodzony nożem w żołądek podczas gdy siedział na sedesie; rana okazała się śmiertelna)

pochówek:

1589	opactwo Saint-Corneille w Compiègne (Francja) (w tymczasowym grobie)
1610	bazylika Saint-Denis pod Paryżem (Francja)

literatura:

Jerzy Besala, Stefan Batory, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992
Stanisław Grzybowski, Henryk Walezy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1980
Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, Czytelnik, Warszawa 1988
Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003

ilustracje:

Tadeusz Czacki, XIII tablic ważnych dla starożytności polskich pod względem paleografii używanej w najdawniejszych dyplomatach, począwszy od r. 1185 zawierających między innymi fac simile podpisów królów polskich, Wilno 1844
Marian Gumowski, Pieczęcie królów polskich, Kraków 1910
Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]