Cieszyn | Bielsko-Biała | Ostrava | Karviná

Cieszyn, woj. śląskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych pojawia się po raz pierwszy w dokumencie z 1155 roku, chociaż sam gród był znacznie starszy (już w VIII wieku stanowił siedzibę słowiańskiego plemienia Gołęszyców). Od roku 990 w granicach państwa Mieszka I. Stolicą odrębnego księstwa staje się pomiędzy rokiem 1290 i 1291, kiedy to synowie Władysława I opolskiego dzielą pomiędzy siebie władztwo: pierwszym księciem cieszyńskim zostaje Mieszko. Jego władztwo obejmuje także Oświęcim i Zator, które już wkrótce stają się stolicami odrębnych księstw z własnymi piastowskimi liniami książęcymi. Cieszyn uzyskuje w roku 1374 przywilej lokacyjny (oparty na wzorcu wrocławskim) od księcia Przemysława I Noszaka. Stolicą piastowskiego księstwa pozostaje do roku 1653, kiedy to zmarła ostatnia przedstawicielka dynastii - księżna Elżbieta Lukrecja.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. romańska rotunda Śś Mikołaja i Wacława zbudowana w wieku XI, XII albo XIII (istnieją w tej kwestii spory w nauce), pozostałości zamku książęcego z XIV wieku (z dobrze zachowaną czworoboczną wieżą), a także podominikański kościół Św. Marii Magdaleny - nekropolia Piastów cieszyńskich.
W Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie eksponowane są materialne pozostałości dawnego księstwa cieszyńskiego, w szczególności związane z Piastami. Jednym z takich elementów jest fragment kamiennego portalu - pochodzącego z zamku cieszyńskiego - z łacińską inskrypcją FRIDERICVS GVILHELMVS D[EI] G[RATIA] IN SILESIA TESCHINENSIS ET MAIORIS GLOGOVIAE DVX NEC NON PRIMAE PARTIS SILESIAE BELLI PRINCEPS POSVIT ANNO MDCXXIIII (Fryderyk Wilhelm z B[ożej] Ł[aski] książę na Śląsku Cieszyńskim i w Wielkim Głogowie, jak również naczelny dowódca wojsk części Śląska, położył [ten kamień] roku 1624). Zabytek ten odnosi się do ostatniego piastowskiego księcia cieszyńskiego, Fryderyka Wilhelma, któremu w roku 1624 powierzona została obrona Przełęczy Jabłonkowskiej przed wojskami protestanckimi księcia siedmiogrodzkiego Gábora Bethlena.
W muzeum znajdują się również inne drobne elementy dawnego zamku piastowskiego, m.in. gomółka okienna z roku 1611 przedstawiająca herb księcia Adama Wacława, a także para ozdobnych płytek ceramicznych z ukoronowanym orłem piastowskim (o cechach renesansowych) i napisem Przemislaus dei gratia dux Tessinensis. Obiekty te najprawdopodobniej odnoszą się do księcia Przemysława II cieszyńskiego († 1477), który jako pierwszy władca Cieszyna zastosował ukoronowanego orła na swoich pieczęciach.
Interesującym eksponatem jest również kielich z pateną (II poł. XVI wieku), w którym książę Adam Wacław cieszyński po konwersji na katolicyzm odesłał władzom miejskim własnoręcznie pocięty na drobne kawałki swój uprzedni przywilej dla luteran.
Do interesujących obiektów świadczących o piastowskiej historii miasta należy zaliczyć również budynek Książnicy (biblioteki) Cieszyńskiej, w którym w I połowie XVII wieku znajdowała się mennica księżnej Elżbiety Lukrecji.

Bielsko-Biała, woj. śląskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych Bielsko pojawia się po raz pierwszy w dokumencie księcia Mieszka I cieszyńskiego z 3 czerwca 1312 roku. Książę nadał wówczas pobliski las "mieszczanom" z Bielska, co oznacza, iż osada posiadała już przywilej miejski, nadany prawdopodobnie właśnie przez Mieszka. Miasto pozostawało w granicach piastowskiego księstwa cieszyńskiego aż do roku 1565. Bielsko przechodzi wówczas pod panowanie księcia Fryderyka Kazimierza frysztackiego i staje się stolicą niewielkiego władztwa obejmującego również Skoczów i Frysztat. Po śmierci tego piastowskiego księcia w roku 1571 miasto staje się własnością prywatną i stanowi stolicę państwa stanowego.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. zamek. Początki warowni sięgają zapewne XIII wieku, kiedy to na wyniosłym wzgórzu nad rzeką Białą istniał drewniany gródek strażniczy, mający kontrolować przeprawę przez rzekę i chronić ważne szlaki handlowe biegnące z Krakowa przez Oświęcim na Śląsk i dalej do Czech, a także w stronę Żywca i Węgier. Według tradycji książę opolski Kazimierz I miał odebrać gród rozbójnikom i wznieść w jego miejscu dwór myśliwski, z czasem przekształcony w bardziej rozbudowaną siedzibę. Pewniejsze świadectwa historyczne pochodzą z drugiej połowy XIV wieku, kiedy to książę cieszyński Przemysław I Noszak polecił wznieść murowany zamek, który zastąpił wcześniejsze drewniane umocnienia. Budowla ta stała się zarówno obronną twierdzą, jak i rezydencją książęcą, a wraz z rozwojem Bielska i budową miejskich murów obronnych tworzyła z nimi jeden spójny system fortyfikacyjny. Do 1572 roku zamek pozostawał w rękach książąt cieszyńskich z dynastii Piastów. W tym czasie przechodził stopniowe rozbudowy, a wokół niego rozwijało się miasto o charakterze rzemieślniczym i handlowym. Po wygaśnięciu linii Piastów cieszyńskich przeszedł w ręce różnych rodów szlacheckich, które uczyniły z Bielska centrum niewielkiego państwa stanowego, czyli dziedzicznego majątku szlacheckiego, posiadającego sporą autonomię względem księstwa cieszyńskiego. Władali nim kolejno Promnitzowie, Schaffgotschowie, Sunneghowie, Solmsowie i Haugwitzowie, a każda z tych rodzin zostawiała na budowli ślad w postaci nowych rozwiązań architektonicznych, przebudów i zmian wystroju. Przełom w historii zamku nastąpił w 1752 roku, kiedy to Aleksander Józef Sułkowski, faworyt dworu saskiego, zakupił Bielsko wraz z zamkiem. Od tego momentu aż do końca II wojny światowej zamek pozostawał w rękach tego rodu i to oni nadali mu ostateczny kształt rezydencji arystokratycznej. W 1646 roku zamek częściowo spalili Szwedzi, a wielkie pożary Bielska w latach 1753, 1808 i 1836 poważnie uszkodziły jego zabudowania. Za każdym razem następowała odbudowa, która stopniowo zacierała pierwotny charakter obronny zamku, a nadawała mu coraz bardziej reprezentacyjny wygląd. W XIX wieku, szczególnie za czasów księcia Ludwika Sułkowskiego, przeprowadzono gruntowną modernizację, która nadała budowli obecny charakter eklektycznej rezydencji. Zamek otrzymał wówczas formę łączącą elementy neorenesansu i neoromantyzmu, powiększono i przekształcono wnętrza, a także przebudowano kaplicę Św. Anny, która stała się rodzinnym mauzoleum. Zniknęły dawne umocnienia, a cały obiekt stał się bardziej pałacem niż twierdzą. Po II wojnie światowej majątek Sułkowskich został upaństwowiony, a od 1983 roku cały kompleks jest siedzibą Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.
Kolejnym obiektem związanym z piastowską historią miasta jest katedra Św. Mikołaja. W miejscu obecnej katedry stała pierwotnie drewniana kaplica, prawdopodobnie filialna wobec starszego kościoła w Starym Bielsku. W latach 1443-1447, z fundacji księcia cieszyńskiego Wacława I, wzniesiono murowany kościół parafialny w stylu gotyckim pod wezwaniem Św. Mikołaja, który został konsekrowany w 1447 roku i od tego czasu stał się centralną świątynią miejskiej parafii. W ciągu wieków budowla była wielokrotnie niszczona przez pożary i grabiona podczas wojen. W 1659 roku spłonęła w pożarze miasta, a w 1682 roku została splądrowana podczas najazdu powstańców węgierskich. Kolejny wielki pożar z 1750 roku zniszczył wieżę, dzwony i dach, lecz odbudowa z lat 1751-1756 przywróciła świątyni blask. Podczas pożaru miasta w 1808 roku kościół ucierpiał ponownie, a wszystkie te kataklizmy skutkowały kolejnymi przebudowami i zmianami jego wyglądu. Z czasem do gotyckiej bryły dobudowywano elementy barokowe i klasycystyczne. Przełomem w dziejach budowli była wielka przebudowa z lat 1908-1910, przeprowadzona według projektu wiedeńskiego architekta Leopolda Bauera. Wówczas to przedłużono nawę główną, dodano nawy boczne i zbudowano nową, monumentalną fasadę zachodnią z wieżą wysoką na 61 metrów, która do dziś dominuje nad panoramą Starego Miasta. We wnętrzu znalazły się elementy secesyjne, neoromańskie i neogotyckie, a starsze wyposażenie barokowe i klasycystyczne uzupełniało nowe dekoracje. Decydującym momentem w historii kościoła był 25 marca 1992 roku, kiedy papież Jan Paweł II powołał do życia diecezję bielsko-żywiecką, a kościół Św. Mikołaja został podniesiony do rangi katedry.
W dzielnicy Stare Bielsko znajduje się ponadto gotycki kościół Św. Stanisława ufundowany przez księcia Przemysława I Noszaka ok. roku 1380. W tej samej dzielnicy znajduje się pierścieniowate grodzisko średniowieczne, pozostałość po warownej osadzie produkcyjnej funkcjonującej w czasach piastowskich pomiędzy XII i początkiem XV wieku. Obiekt otoczony był podwójnymi wałami i biegnącą między nimi fosą o szerokości 10 metrów i głębokości do 12 metrów. Kształt grodu zbliżony był do elipsy o wymiarach 205 metrów na osi północ-południe i 215 metrów na osi wschód-zachód, a jego powierzchnia wewnątrz obwałowań wynosiła ok. 3,2 ha. Gród spłonął w roku 1400 i po tym czasie utracił swoje znaczenie i ostatecznie został opuszczony.

Ostrava, kraj morawsko-śląski, stolica kraju morawsko-śląskiego - zamek książęcy, następnie rezydencja magnacka
W źródłach pisanych warownia w Ostrawie pojawia się po raz pierwszy dopiero w roku 1297, dlatego jej powstanie łączyć można zarówno z książętami opolskimi (bardziej prawdopodobne z uwagi na strategiczne położenie), jak również z rządami pierwszego księcia cieszyńskiego, Mieszka I. Gród strzegł szlaku handlowego z Opawy do Krakowa, a jednocześnie stanowił ważny punkt strażniczy na granicy Śląska i Moraw. Pierwotne założenie było skromne i obejmowało piętrowy budynek i więżę bramną. Całość otoczona była wałem ziemnym z palisadą. W późniejszych latach wzniesiono mur obwodowy o wysokości 4 i szerokości 2,5 metra. W roku 1380 książę cieszyński Przemysław I Noszak wymienił Ostrawę z Arnosztem z Tworkowa na dziedziczne wójtostwo w Cieszynie i od tego czasu gród stał się siedzibą rycerską. W latach 1534-48 zamek został przebudowany na reprezentacyjny renesansowy pałac. W roku 1637 na zamku nocowała arcyksiężna Cecylia Renata Habsburżanka, podczas podróży do Krakowa na ślub z królem Władysławem IV Wazą.

Karviná, kraj morawsko-śląski, miasto powiatowe - zamek książęcy, następnie rezydencja magnacka
Brak dokładnych danych odnośnie powstania zamku, wiadomo jednak, iż w XIV wieku Piastowie cieszyńscy wybudowali drewniany, gotycki obiekt o charakterze obronnym. Pożar z roku 1511 całkowicie strawił drewnianą zabudowę zamku. Wówczas to książę cieszyński Kazimierz II odbudował go w stylu wczesnorenesansowym z kamienia i cegły - zamek zyskał wówczas cechy rezydencjonalne. Piastowie urzędowali na zamku do roku 1571, kiedy to po śmierci księcia Fryderyka Kazimierza frysztackiego cały okręg został sprzedany osobom prywatnym. Kolejni właścicieli dokonywali szeregu inwestycji budowlanych. Najważniejszą przebudowę zrealizował hrabia Jan Larisch na przełomie XVIII i XIX wieku: zamek stał się luksusową rezydencją w stylu empire, z przylegającym rozległym parkiem w stylu angielskim. Po II wojnie światowej ród Larischów utracił prawa do zamku: większość jego wyposażenia została zniszczona albo rozkradziona. Dopiero rekonstrukcja przeprowadzona w latach 90. XX wieku przywróciła zamek do stanu z początku XIX wieku.