Oświęcim | Zator | Wadowice | Kobiernice | Malec | Zakrzów | Kalwaria Zebrzydowska

Oświęcim, woj. małopolskie, miasto powiatowe
Brak dokładnych danych odnośnie powstania miasta, wiadomo jednak, że już ok. roku 1179 była to kasztelania. Od tego czasu w granicach księstwa raciborskiego Mieszka I Laskonogiego. W latach 1201-1290/91 w księstwie opolsko-raciborskim. Książę Władysław I opolski lokuje miasto na prawie lwóweckim ok. roku 1272. Następnie w granicach księstwa cieszyńskiego (pod panowaniem księcia Mieszka I cieszyńskiego). Stolicą odrębnego księstwa staje się pomiędzy rokiem 1314 i 1315: pierwszym księciem oświęcimskim zostaje Władysław. Jego władztwo obejmuje także Zator, który jednak w 1445 roku staje się stolicą odrębnego księstwa z własną piastowską linią książęcą. Stolicą piastowskiego księstwa Oświęcim pozostaje do roku 1457, kiedy to książę Jan IV oświęcimski sprzedaje miasto (wraz z okręgiem) królowi polskiemu Kazimierzowi IV Jagiellończykowi.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. kaplica św. Jacka - dawny kapitularz - jedyna pozostałość klasztoru dominikanów, nekropolii Piastów oświęcimskich. Prawdopodobną fundacją piastowską jest również kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - pierwsze wzmianki o tej świątyni pochodzą z początków panowania księcia Jana I Scholastyka. Najbardziej jednak charakterystycznym obiektem z czasów monarchii jest dawny zamek książęcy.
Początkowo na wzgórzu nad rzeką Sołą istniał drewniano-ziemny gród obronny, będący częścią systemu granicznego państwa wczesnopiastowskiego. W XIII wieku, z inicjatywy piastowskich książąt opolsko-raciborskich, na miejscu grodu wzniesiono murowany zamek. Kiedy pomiędzy rokiem 1314 i 1315 wyodrębniło się księstwo oświęcimskie, obiekt ten zaczął pełnić funkcję głównej rezydencji lokalnej linii książęcej i ośrodka administracyjnego. Najstarszym i najlepiej zachowanym elementem zamku w Oświęcimiu jest wczesnogotycka wieża obronna, datowana na przełom XIII i XIV wieku. Wzniesiona została na planie prostokąta (zbliżonego do kwadratu), z użyciem cegły i kamienia, typowych dla ówczesnej architektury warownej. Wieża miała charakter obronno-rezydencjalny - w jej dolnych kondygnacjach mieściły się pomieszczenia gospodarcze i magazynowe, a wyższe pełniły funkcje mieszkalne i obserwacyjne. Obiekt posiadał grube mury (ok. 2,5 m) i zachował do dziś oryginalne detale gotyckie, w tym sklepienia kolebkowe oraz fragmenty gotyckich okien i otworów strzelniczych. Główne zabudowania zamkowe powstały w okresie nowożytnym, w XVI-XVII wieku, już po włączeniu dawnego księstwa oświęcimskiego do Korony Polskiej. W tym czasie zamek utracił swoje pierwotne, obronne znaczenie, a jego zabudowa została przebudowana w stylu renesansowym, a później barokowym. Powstał wówczas dwukondygnacyjny budynek mieszkalny, usytuowany wzdłuż północnej krawędzi wzgórza. Posiada on prosty, wydłużony korpus z dwuspadowym dachem i skromnym detalem architektonicznym - klasycznym dla architektury użytkowej pełniącej funkcje administracyjne. Zamek był pierwotnie otoczony murem obronnym, z którego zachowały się jedynie fragmenty. Wejścia do warowni strzegła brama wjazdowa - dziś już nieistniejąca - oraz most nad suchą fosą. W czasie potopu szwedzkiego i kolejnych konfliktów zamek oświęcimski był niszczony, lecz podejmowano próby jego odbudowy. W okresie zaboru austriackiego, od końca XVIII wieku, obiekt stopniowo tracił na znaczeniu. W XIX wieku pełnił różne funkcje użytkowe, m.in. jako magazyn i budynek wojskowy. W okresie międzywojennym podjęto częściowe prace renowacyjne. Gruntowny remont zamku zrealizowano dopiero w latach 2004-2006: podwyższono wówczas wieżę (z 22 metrów do 25 metrów), wyposażono ją w nowe zadaszenie, odrestaurowano mury, elewacje, a także wnętrza muzealne.

Zator, woj. małopolskie, pow. oświęcimski
Po raz pierwszy miejscowość pojawia się w źródłach pisanych w 1228 roku, kiedy to książę opolski Kazimierz I nadał ją komesowi Klemensowi. Na przełomie XIII i XIV wieku Zator znajdował się kolejno w granicach księstwa opolsko-raciborskiego, a następnie w księstwie cieszyńskim. W 1292 roku książę cieszyński Mieszko I lokował wieś na prawie niemieckim (lwóweckim), co nadało jej charakter miasta. Od około 1314 roku Zator wchodził w skład księstwa oświęcimskiego, aż do 1445 roku, gdy po podziale tego księstwa powstało samodzielne księstwo zatorskie ze stolicą w Zatorze. Pierwszym księciem został Wacław I, który obwarował miasto murami i rozbudował zamek, umacniając jego znaczenie. W 1456 roku książęta zatorscy złożyli hołd królowi Polski, uznając zwierzchność Korony, choć wciąż rządzili samodzielnie. Ostatni z rodu, książę Jan V, w 1494 roku sprzedał swoje księstwo królowi Janowi Olbrachtowi, zastrzegając sobie dożywotnie władanie. Gdy zmarł w 1513 roku, księstwo zostało włączone do Korony Polskiej, a w 1564 roku ostatecznie wcielone do powiatu śląskiego w województwie krakowskim. Od XVI do XVIII wieku Zator był miastem starościńskim, siedzibą sądu ziemskiego i ośrodkiem administracyjnym. Rozwijały się rzemiosła takie jak sukiennictwo, tkactwo i garbarstwo, a także gospodarka rybna, która z czasem stała się jednym z symboli miasta. W wyniku I rozbioru Polski, w 1772 roku, Zator znalazł się w granicach monarchii Habsburgów. Cesarze austriaccy nosili tytuł książąt zatorskich i oświęcimskich.
Pamiątką okresu piastowskiego jest gotycki kościół Św. Wojciecha i Św. Jerzego, z zachowaną spiżową chrzcielnicą z 1462 roku z przedstawieniem pierwszego księcia Zatora, Wacława I. Kościół ten jest prawdopodobnie również jedną z nekropolii piastowskich. Pomimo braku bezpośrednich zapisów źródłowych, najpewniej pochowano tu Wacława I zatorskiego (1465/68) oraz jego syna, Jana V zatorskiego (1513). Tuż obok świątyni znajduje się pałac. Obiekt ten powstał pod koniec XVI wieku lub na początku XVII wieku jako barokowa rezydencja magnacka. Wkrótce (koniec XVIII wieku) został podwyższony o jedną kondygnację. Obecną romantyczną neogotycką formę pałac uzyskał w związku z przebudową z roku 1836. W czasie prac rewitalizacyjnych i remontowych zabytku prowadzonych od roku 2020 odkryto relikty murów obronnego założenia średniowiecznego. Dawny zamek piastowski znajdował się na terenie dzisiejszego ogrodu pałacowego, kilkanaście metrów na wschód od pałacu. Obiekt datuje się na XIV-XV wiek. Jego rozbiórka miała miejsce już po włączeniu Zatora do Królestwa Polskiego, a pozyskany budulec (kamień) wykorzystano przy wznoszeniu barokowego pałacu. Obecnie relikty dawnych murów zostały wyeksponowane.

Wadowice, woj. małopolskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych Wadowice pojawiają się po raz pierwszy w dokumencie księcia oświęcimskiego Jana I Scholastyka z 1327 roku. Lokowane na prawie chełmińskim w roku 1430 przez księcia Kazimierza I oświęcimskiego. Od roku 1445 w granicach nowo powstałego księstwa zatorskiego. W latach ok.1484/85-1494 miasto staje się stolicą odrębnego księstwa (pod panowaniem Władysława wadowickiego). Po śmierci Władysława, miasto w krótkotrwałym posiadaniu jego córki Agnieszki, jednak wkrótce przejęte przez króla polskiego Jana I Olbrachta. Ponownie włączone do księstwa zatorskiego, jednak tym razem tylko jako dożywocie księcia Jana V zatorskiego. Ostatecznie Wadowice zostają księciu odebrane w roku 1503 decyzją króla Aleksandra I Jagiellończyka i przekazane w ręce prywatne. Nigdy już nie powracają do Piastów, pomimo podjętej przez Agnieszkę w roku 1504 próby sądowego odzyskania dziedzictwa (wniosek upada z uwagi na nieuznane kanonicznie małżeństwo zmarłego Władysława i wynikający z tego nielegalny status jego córki).
Pamiątką okresu piastowskiego jest prezbiterium (pochodzące z XV wieku) bazyliki Ofiarowania NMP (pierwotnie kościoła Wszystkich Świętych) - prawdopodobne miejsce pochówku księcia Władysława wadowickiego (1494), a także pewna nekropolia jego córki Agnieszki (1505), której nagrobek znajdował się w kościele jeszcze w roku 1552.

Kobiernice, woj. śląskie, pow. bielski, gm. Porąbka - zamek książęcy
W źródłach pisanych informacja o zamku pojawia się po raz pierwszy pod rokiem 1396. Większość badaczy uważa jednak, iż został on wzniesiony przynajmniej 30 lat wcześniej z inicjatywy księcia oświęcimskiego Jana I Scholastyka. Pierwotne założenie składało się z dziedzińca na szczycie wzniesienia, otoczonego murem obronnym, z jednym budynkiem (murowanym). Zamek otoczony był ponadto fosą i wałem ziemnym. Wieża bramna była drewniana. Po śmierci księcia Jana III oświęcimskiego w roku 1405, zamek przeszedł pod panowanie Piastów cieszyńskich. W tym też czasie na terenie zamku górnego wybudowano dwa murowane budynki we wschodnich narożnikach muru obronnego. Od wschodu postanowiono murowaną wieżę bramną z mostem zwodzonym. Ostatnia faza rozbudowy twierdzy łączy się z osobą księcia Jana IV oświęcimskiego: w latach 1433-53 zbudowano drugi obwód murów, a także przystąpiono do wznoszenia trzeciego obwodu murów (wraz z kolejną wieżą bramną). Zimą na przełomie roku 1453 i 1454 zamek 'Wołek' był areną zmagań oddziałów Jana IV i króla polskiego Kazimierza IV Jagiellończyka. Jan podaje Jan Długosz, osaczyli zamek Wołek i przez kilka miesięcy trzymali w oblężeniu znakomici panowie i rycerze młodzi [...] Mógł ten zamek z łatwością i w kilku dniach być zdobyty, ale nie dołożono żadnej ku temu usilności i wódz wyprawy wojewoda krakowski nie chciał z narażeniem na niebezpieczeństwo tylu znakomitych młodzieńców szturmować do zamku wielce obronnego swoim położeniem. Ostatecznie został zajęty (wykupiony) przez Polaków. W roku 1476 zburzony z rozkazu króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Do dziś zachowały się bardzo skromne pozostałości obiektów murowanych.

Malec, woj. małopolskie, pow. oświęcimski, gm. Kęty - zamek książęcy
Nieznana jest dokładna data budowy warowni we wsi Malec, a także osoba jej fundatora. Badacze wskazują na przełom XIV i XV i osobę księcia Jana III oświęcimskiego. O założeniu obronnym wiadomo niewiele - nie zachowały się żadne ryciny czy opisy pozwalające odtworzyć wygląd warowni. W opisie wydarzeń roku 1452 w kronice Jana Długosza znajduje się informacja, iż podkomorzy krakowski Piotr Szafraniec, opanowawszy warownię Malec, trzymał w niej, podobnie jak i w zamku Będzinie, stu jeźdźców i tyleż piechoty, przy pomocy których całą ziemię oświęcimską i toszecką zmuszał do płacenia daniny. Z powyższego wynika, iż zamek w Malcu był obiektem o dość znacznej wielkości, skoro mógł pomieścić 200 żołnierzy (i 100 koni), nie licząc czeladzi. W granicach piastowskiego księstwa oświęcimskiego zamek w Malcu pozostawał do roku 1457, kiedy to książę Jan IV oświęcimski sprzedał całe swoje władztwo Kazimierzowi Jagiellończykowi. W latach 1457-1458 warownię w Malcu zajęli nieopłaceni najemnicy z Prus i uczynili z niej jedną ze swoich siedzib, skąd przeprowadzali napady na ziemię oświęcimską, zatorską, siewierską, sławkowską, chrzanowską i krakowską. W wyniku późniejszych negocjacji pokojowych, buntownicy opuścili Malec i wydali go w ręce królewskie. W następnych latach zamek został rozebrany (prawdopodobnie z obawy o jego ponowne wykorzystanie przez rabusiów). Obecnie po warowni pozostał jedynie kopiec ziemny na wyspie pośrodku dawnego stawu rybnego. Jeszcze w drugiej połowie XX wieku prowadziła na wyspę grobla, ale została zlikwidowana.

Zakrzów, woj. małopolskie, pow. wadowicki, gm. Stryszów - zamek książęcy, następnie królewski
Nieznana jest dokładna data budowy zamku na szczycie góry Żar (527 m n.p.m.). Fundatorem fortyfikacji był prawdopodobnie książę oświęcimski Jan I Scholastyk, który w ten sposób zabezpieczał pograniczne swego władztwa (na nieodległym wzgórzu w Lanckoronie, Kazimierz III Wielki w połowie wieku XIV wzniósł silną warownię). Zamek Barwałd pozostawał w rękach Piastów oświęcimskich do roku 1440, kiedy to zmuszeni zostali do jego wydania w ręce króla polskiego Władysława III (zwanego później Warneńczykiem), w zamian za zwrot Zatora (utraconego w roku 1438 wskutek najazdu Dziersława z Rytwian). W następnych latach zamek stanowił własność królewską, jednak był wielokrotnie zastawiany. Z rozkazu króla Kazimierza IV Jagiellończyka podjęto wyprawę zbrojną na warownię w roku 1477, z obawy przed wykorzystaniem jej przez króla Węgier, Macieja Korwina, którego stronnikiem był ówczesny dzierżawca zamku, Mikołaj Komorowski. Wyprawą wojsk królewskich dowodził Jakub z Dębna, ówczesny wojewoda sandomierski i starosta krakowski. Zgodnie z relacją kronikarza Jana Długosza, podczas oblężenia zamku wykorzystano artylerię (być może umocniony obóz wojsk królewskich i stanowisko artyleryjskie znajdowały się na terenie tzw. grodziska "Bugaj"). Ostatnia wzmianka o obiekcie (prawdopodobnie w stanie ruiny) pochodzi z dokumentów lustracji z 1564 roku. Do dnia dzisiejszego zamek, ani nawet jego ruina nie zachowały się. Doskonale widoczna jest za to fosa, wały ziemne i bardzo skromne relikty murów na wschodnim zboczu wzniesienia.

Kalwaria Zebrzydowska, woj. małopolskie, pow. wadowicki - klasztor bernardynów
W roku 1602 wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski sporządził akt fundacyjny i przekazał miejsce pod budowę klasztoru bernardynom. Wkrótce (1603) dokument został zatwierdzony przez biskupa krakowskiego Bernarda Maciejowskiego oraz króla Zygmunta III Wazę. Klasztor bernardynów i kościół wzniesiony został w latach 1604-9 w stylu manieryzmu. Obiekt bardzo szybko zyskał sławę jako miejsce kultu maryjnego. Już w roku 1614 jednym z pierwszych pielgrzymów był krewny ostatnich piastowskich władców księstwa oświęcimsko-zatorskiego, książę cieszyński Adam Wacław, który przybył do Kalwarii wraz z dziećmi, przedstawicielami szlachty cieszyńskiej oraz... konkubiną Małgorzatą. Książę kilka lat wcześniej (1610/11) dokonał konwersji z protestantyzmu na katolicyzm. Niebawem, bo w roku 1623 (część źródeł podaje rok 1627) miejsce to odwiedził królewicz Władysław (późniejszy król Władysław IV Waza). Była to pielgrzymka dziękczynna w związku ze skutecznym powstrzymaniem armii tureckiej pod Chocimiem w roku 1621. W tym też czasie (lata 1623-40) klasztor i kościół klasztorny przeszły gruntowną rozbudowę przeprowadzoną z inicjatywy syna fundatora - Jana Zebrzydowskiego, miecznika koronnego. Dalsze duże inwestycje budowlane miały miejsce z różną intensywnością aż do połowy wieku XVIII. Od roku 1999 obiekt (tj. manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy z XVII w.) znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Po prawej stronie ołtarza głównego w prezbiterium kościoła znajduje się duży obraz olejny przestawiający pielgrzymkę dziękczynną królewicza Władysława Wazy. Autorem obrazu jest Jan Jerzyczek, malarz klasztorny, działający w I połowie XIX-wieku (po 1811 roku).
Dziś sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej to wyjątkowy zabytek łączący walory duchowe, historyczne i krajobrazowe. Stanowi nie tylko ważne miejsce kultu religijnego, ale także cenny przykład harmonijnego współistnienia architektury z naturą.