Będkowice | Brzezowa | Chełm | Chodlik | Damice | Naszacowice | Siedlec | Stradów | Szczaworyż | Trzcinica | Udórz | Zagórowa | Złoty Potok | Żmijowiska

Będkowice, woj. małopolskie, pow. krakowski, gm. Wielka Wieś - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko na szczycie skały zwanej Sokolicą (jest to najwyższa skała wapienna w całej Jurze Krakowsko-Częstochowskiej) datowane jest na VIII-IX wiek. Ze względu na niezwykle obronną lokalizację, stanowiło zapewne jeden z naczelnych grodów plemienia Wiślan. Grodzisko umocnione było trzema liniami wałów od strony wschodniej. Od zachodu założenia broniła niemal 100-metrowa niedostępna przepaść. Obiekt został przebadany archeologicznie na początku XX wieku: w rejonie grodziska znaleziono fragmenty ceramiki, wyroby z krzemienia i z żelaza oraz kości zwierząt domowych, co wskazało, iż miejsce to było wykorzystywane również w poprzednich epokach, m.in. w neolicie oraz przez ludność kultury łużyckiej. Losy grodu w późniejszych latach (tj. po IX wieku) pozostają nieznane.

Brzezowa, woj. podkarpackie, pow. jasielski, gm. Nowy Żmigród - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko na szczycie wzniesienia "Walik" w południowej części dzisiejszej wsi Brzezowa funkcjonowało od wieku VIII/IX i stanowiło jeden z najdalej na wschód wysuniętych grodów plemienia Wiślan. Jak wskazują archeolodzy, gród otoczony był trzema liniami wałów, lecz do dziś uchwytne w terenie są pozostałości tylko dwóch wewnętrznych linii wałów. Obiekt był stosunkowo obszerny: wewnątrz drugiej linii wałów jest to ponad 4 ha powierzchni, a przy założeniu, że istniał jeszcze trzeci wał, tę powierzchnię należy powiększyć nawet do 10 ha. Gród spłonął w wieku X i nie został już odbudowany, ani wykorzystany.
Jest to najwyżej położony gród plemienny odkryty w Polsce - zlokalizowany jest na wzniesieniu o wysokości 471,5 m n.p.m. na północnym skraju Beskidu Niskiego.

Chełm, woj. małopolskie, pow. bocheński, gm. Bochnia - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko na terenie dzisiejszego Chełma funkcjonowało w okresie pomiędzy IX a XI wiekiem. We wczesnym średniowieczu stanowiło jeden z grodów plemienia Wiślan. Jednoczłonowy obiekt zlokalizowany został na szczycie wzgórza w zakolu rzeki Raby. Gród otoczony został trzema liniami obwałowań ziemnych.
W kontekście poznania starszej historii chełmskiego założenia, niezwykle interesująca wydaje się teoria głosząca, iż Kopiec Kraka, jak i Kopiec Wandy w Krakowie pełniły funkcję kalendarzową. Linia wyznaczona przez te obiekty jest zgodna z azymutem wschodu słońca w dniu 1 maja, który to dzień był jednym z najważniejszych celtyckich świąt - Beltaine (początek lata). Zatem, według tej teorii kopce te wznieśli Celtowie. Co ciekawe, podobna relacja (taki sam azymut) występuje pomiędzy grodziskiem w Chełmie, a Kopcem Kraka II w Krakuszowicach. Może to oznaczać, iż miejsce to było w jakiś sposób powiązane z Celtami. Być może przed powstaniem wczesnośredniowiecznej osady obronnej istniał tu kopiec podobny do kopców krakowskich, czy obiektu w Krakuszowicach...

Chodlik, woj. lubelskie, pow. opolski, gm. Karczmiska - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko nad rzeką Chodelką funkcjonowało od VIII wieku do połowy wieku X. Prawdopodobnie stanowiło jeden z grodów plemienia Wiślan, na co pośrednio wskazuje jego znaczny rozmiar (charakterystyczna cecha założeń wiślańskich) - potrójna linia wałów ziemno-drewnianych obejmowała obszar ok. 8 ha. Możliwe jest również, iż gród w Chodliku był siedzibą niezidentyfikowanego mniejszego plemienia powiązanego z Wiślanami. Wał zewnętrzny wzniesiono w konstrukcji skrzyniowej, środkowy w konstrukcji rusztowej, a wał wewnętrzny był wałem ziemnym. Kres istnieniu grodziska związany był zapewne z ekspansją Polan i podbojami prowadzonymi przez Mieszka I bądź jego przodków. Badania archeologiczne przeprowadzone na terenie grodziska pozwoliły ustalić, iż podstawowym typem zabudowy były chaty o konstrukcji zrębowej z kamiennymi paleniskami. Odnaleziono również charakterystyczne naczynia gliniane, określane obecnie przez badaczy jako "chodlikowski typ" ceramiki naczyniowej.

Damice, woj. małopolskie, pow. krakowski, gm. Iwanowice - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiański gród na terenie dzisiejszych Damic funkcjonował od wieku VIII do X. Miejsce to było wykorzystywane również w poprzednich epokach, m.in. w neolicie oraz przez ludność kultury łużyckiej. We wczesnym średniowieczu stanowiło jeden z grodów plemienia Wiślan, być może nawet jedną z głównych ich siedzib, na co wskazuje znaczna powierzchnia całego założenia - ok. 7 ha. Od strony południowej i zachodniej gród otoczony był trzema liniami wałów (do dziś uchwytne w terenie są pozostałości dwóch wewnętrznych linii wałów). Posiadał również wał wewnętrzny (obecnie niemal zupełnie niewidoczny), który chronił wydzielony obszar w części północno-zachodniej. Być może był to teren mieszkalny albo siedziba naczelnika ("księcia"). Od strony północnej i północno-wschodniej założenie zabezpieczała tylko jedna linia wałów, ponieważ przylegało do naturalnej przeszkody - stromej krawędzi doliny rzeki Dłubni.

Naszacowice, woj. małopolskie, pow. nowosądecki, gm. Podegrodzie - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko na terenie dzisiejszych Naszacowic funkcjonowało w okresie pomiędzy II połową VIII a XI wiekiem. We wczesnym średniowieczu stanowiło jeden z grodów plemienia Wiślan. Obiekt zlokalizowany został na szczycie wzniesienia zwanego Zamczysko (396 metrów n.p.m.) wznoszącego się około 80 metrów nad poziomem Dunajca. Gród - wraz z systemem pięciu podgrodzi - posiadał znaczny rozmiar (niemal 15 ha wewnątrz obwałowań), jednak powstawał stopniowo. Pierwotny gród miał powierzchnię ok. 1 ha i otoczony został gliniano-drewnianym wałem już w II połowie VIII wieku. Usytuowano go na najwyższym punkcie wzniesienia i lokalizacja ta już do końca funkcjonowania założenia stanowiła jego główną część. Kolejne etapy rozbudowy umocnień obronnych grodu w Naszacowicach w IX i X wieku są niejednokrotnie trudne do rozpoznania, ze względu na częste pożary i następujące po nich prace terenowe. Zabudowę mieszkalną stanowiły domy naziemne i półziemianki ulokowane w rejonie wału głównej części założenia. Słabe zasiedlenie grodu głównego, a szczególnie podgrodzi wskazuje, iż obiekt pełnił przede wszystkim funkcję refugialną dla okolicznej ludności (tzn. chroniono się wewnątrz umocnień w czasie wrogiej napaści na pobliskie otwarte osady). Gród miał również znaczenie gospodarcze, gdyż znajdował się na osi szlaku handlowego łączącego tereny wielkomorawskie i węgierskie z Rusią, co pozwalało na skuteczną kontrolę tras kupieckich przebiegających przez Kotlinę Sądecką. Badacze wyodrębnili trzy fazy rozbudowy obwałowań, które nastąpiły w okresie plemiennym. Ostatnia - czwarta - faza rozbudowy grodu przypadła już na okres po włączeniu terenów ziemi krakowskiej do państwa pierwszych Piastów. W państwie Polan tutejszy gród znalazł się bowiem ok. 989 roku, wskutek podbojów księcia Mieszka I. Zniszczenia ostatniej fazy grodu można wiązać z latami 1034-1039, kiedy to doszło do kryzysu państwa polskiego po śmierci Mieszka II Lamberta. Po tym czasie (bądź nieco później, ale nadal w XI wieku) obiekt został opuszczony.

Siedlec, woj. śląskie, pow. częstochowski, gm. Mstów - grodzisko pradziejowe, następie wczesnośredniowieczne
Osada o powierzchni niespełna 1 hektara na szczycie skalnego cypla górującego na doliną rzeki Warty powstała już pomiędzy 900 i 550 r. p.n.e. (późna epoka brązu/wczesna epoka żelaza) i założona została przez ludność kultury łużyckiej. Obiekt posiadał kształt owalny zbliżony do nieregularnego czworokąta. Przypuszczalnie pierwotne założenie otaczała pojedyncza linia wałów kamienno-ziemnych. Od strony zachodniej i północnej obiekt był naturalnie zabezpieczony przez strome stoki opadające ku rzece. Miejsce to zostało ponownie wykorzystane dla celów osadniczych (i obronnych) we wczesnym średniowieczu. Gród został zasiedlony przez ludność słowiańską. Przynależność plemienna mieszkańców grodu jest dyskusyjna. Część badaczy opowiada się za zakwalifikowaniem ich jako członków plemienia Wiślan, przy czym należy podkreślić, iż północny zasięg terytorium wiślańskiego nie jest znany. Dotychczasowe obwałowania zostały podwyższone i poszerzone, a majdan grodu otoczono drugą linią wałów oraz suchą fosą. Obiekt słowiański funkcjonował pomiędzy VIII/IX a X wiekiem. Obecnie grodzisko - noszące lokalną nazwę "Gąszczyk" - stanowi zespół obwałowań, szczególnie czytelnych poza okresem wegetacyjnym roślinności.

Stradów, woj. świętokrzyskie, pow. kazimierski, gm. Czarnocin - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko w Stradowie funkcjonowało od wieku VIII do XI. Prawdopodobnie stanowiło jeden z głównych grodów (być może nawet "stolicę") plemienia Wiślan. Wskazuje na to zarówno niezwykły obszar samego obiektu (wraz podgrodziami ponad 25 ha!), jak i rozmiary systemów obronnych (obwałowań) o wysokości przekraczającej kilkanaście metrów. Główne grodzisko (tzw. "Zamczysko"), zajmowało powierzchnię ponad 1,5 ha, wznosiło się na wysokość ponad 30 metrów ponad dno wąwozu i stanowiło schronienie dla najważniejszych osób społeczności plemiennej, a także, być może, miejsce sprawowania obrzędów religijnych. Poza głównym grodem istniały także trzy podgrodzia, zwane: "Barzyńskie", "Mieścisko" i "Waliki". Obiekt zamieszkiwany był przez ok. 2 tysiące ludzi, lecz już w IX wieku stracił na znaczeniu, najpewniej z powodu najazdu Świętopełka, władcy państwa wielkomorawskiego. Być może to właśnie w Stradowie doszło do słynnego spotkania księcia Wiślan ze Św. Metodym, o którym wspomina tzw. Legenda Panońska:
Był zaś w nim [tj. Św. Metodym] także dar proroczy, tak że spełniało się wiele przepowiedni jego, z których jedną lub dwie opowiemy. Książę pogański, silny bardzo, siedzący w Wiślech, urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał. Posławszy zaś do niego [kazał mu] powiedzieć [Św. Metody]: Dobrze będzie dla ciebie synu ochrzcić się z własnej woli na swojej ziemi, abyś nie był przymusem ochrzczony na ziemi cudzej, i będziesz mnie [wtedy] wspominał. I tak też się stało.
W państwie Polan Stradów znalazł się ok. 989 roku, wskutek podbojów księcia Mieszka I. Niedługo później gród został opuszczony i zupełnie stracił swoje znaczenie na rzecz znacznie dogodniej usytuowanej Wiślicy.

Szczaworyż, woj. świętokrzyskie, pow. buski, gm. Busko-Zdrój - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiański gród ulokowany na północno-zachodnim krańcu wypłaszczenia wzgórza, należącego do Garbu Pińczowskiego, funkcjonował od VII/VIII wieku do wieku X (i dłużej, o czym w dalszej części tekstu). Walory obronne tego miejsca docenione zostały dużo wcześniej, gdyż archeolodzy odnaleźli narzędzia ludności z epoki kamienia. We wczesnym średniowieczu obiekt stanowił jeden z grodów plemienia Wiślan. Co charakterystyczne dla tego plemienia, również i to założenie odznaczało się bardzo dużą powierzchnią całkowitą - ok. 5-6 ha. Jednoczłonowe założenie o kształcie zbliżonym do trapezu otoczone było systemem obwałowań. Od strony południowo-wschodniej wzniesiono dwa wały przedzielone i poprzedzone suchymi fosami. Pozostałe partie grodu bronione były wałami potrójnymi. W trakcie badań archeologicznych w latach 60. XX wieku, na majdanie grodu odkryto pozostałości kilku drewnianych budynków mieszkalnych. Nie są znane późniejsze losy założenia. Część badaczy uważa, iż gród prawdopodobnie spłonął, a w jego miejscu wtórnie pomiędzy XI a XII wiekiem funkcjonowała osada, na co wskazują znaleziska archeologiczne łączone z tym okresem. Niemniej, dokumentacja ze wspomnianych badań wykopaliskowych zawiera jasną informację, iż żaden z odnalezionych reliktów budynków nie nosi śladów pożaru. W związku z trudnościami w kwestii wyznaczenia faz funkcjonowania grodu we wczesnym średniowieczu, prawdopodobna jest również hipoteza, iż faz... nie było i obiekt wykorzystywano zasadniczo stale od czasów plemiennych do wieku XII.

Trzcinica, woj. podkarpackie, pow. jasielski, gm. Jasło - grodzisko neolityczne, epoki brązu i wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko w Trzcinicy nad rzeką Ropą powstało w latach 70. i 80. VIII wieku. Niezwykłe walory obronne (niemal 30-metrowe wzniesienie) zostały zauważone już znacznie wcześniej, bowiem w tym miejscu w latach 2100-1650 p.n.e. (neolit) funkcjonowała osada ludności tzw. grupy pleszowskiej, a w latach 1650-1350 p.n.e. (wczesna epoka brązu) mieściła się tu obronna osada ludności kultury Otomani-Füzesabony. Słowianie wznieśli gród czteroczłonowy składający się z jednego majdanu i trzech podgrodzi, które były oddzielone od siebie pierścieniami wałów o różnej wysokości (od 2 do niemal 10 metrów) i łącznej długości 1250 metrów. Powierzchnia grodu wynosiła 3,5 ha.
W państwie Polan Trzcinica znalazła się ok. 989 roku, wskutek podbojów księcia Mieszka I. Upadek grodu związany był z wielkim gwałtownym pożarem, zapewne w roku 1031, kiedy tutejsze ziemie zostały najechane przez książąt ruskich, atakujących władztwo króla Mieszka II Lamberta bądź w latach 1034/1038, kiedy to miał w Polsce miejsce bunt poddanych księcia Kazimierza I, połączony z reakcją pogańską. W następnych latach grodziska nie odbudowano i popadło ono w zapomnienie (o bogatej historii tego miejsca świadczyła jednak zwyczajowa nazwa Wały Królewskie). Dopiero badania archeologiczne przeprowadzone w XIX, XX i XXI wieku pozwoliły ustalić szereg faktów na temat założenia. Odkryto i wydobyto 160 tysięcy (!) zabytków archeologicznych. W roku 2011 otwarto teren dla zwiedzających, wznosząc szereg obiektów (chaty, fragmenty umocnień) odnoszących się zarówno do czasów epoki brązu, ale przede wszystkim wczesnego średniowiecza. Skansen archeologiczny nosi nazwę Karpacka Troja.

Udórz, woj. śląskie, pow. zawierciański, gm. Żarnowiec - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańska osada obronna zlokalizowana na cyplu terasy doliny strugi Udorki (dopływ rzeki Pilicy) funkcjonowała stosunkowo krótko, bo w okresie między VIII i IX wiekiem. Obiekt prawdopodobnie stanowił jedną z siedzib plemienia Wiślan. Podczas badań archeologicznych w roku 1998 ustalono, iż osada była zabudowana tylko częściowo, spłonęła w wieku IX i nie została już odbudowana. Być może przyczyną zagłady grodu był najazd, bowiem podczas prac archeologicznych odnaleziono żelazny grot strzały. Archeolodzy stwierdzili ponadto występowanie dwóch podgrodzi połączonych strukturą przypominającą bramę. Obecnie, pomimo stale prowadzonych na terenie grodziska prac rolniczych, nadal czytelne są dawne obwałowania. Powierzchnia założenia wewnątrz tych obwałowań wynosi ponad 4,5 ha.

Zagórowa, woj. małopolskie, pow. olkuski, gm. Trzyciąż - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko powstało w VIII wieku i stanowiło jedną z siedzib plemienia Wiślan. Na podstawie przeprowadzonych badań archeologicznych ustalono, iż owalny gród zajmował powierzchnię 1,3 ha. Od strony północnej i północno-wschodniej otoczony był trzema liniami wałów zbudowanych z drewna, gliny i kamieni. Od strony południowej i zachodniej założenie zabezpieczała tylko jedna linia wałów, ponieważ przylegało do naturalnej przeszkody - stromej krawędzi (35 metrów wysokości) doliny rzeki Dłubni. Obwałowania miały ok. 3 metry wysokości i 6-8 metrów szerokości u podstawy. Położone były 15-20 metrów od siebie i rozdzielały je suche fosy. Obiekt prawdopodobnie pełnił funkcję refugium, tj. okresowego schronienia dla okolicznej ludności podczas zagrożeń (najazdów), bowiem podczas badań archeologicznych nie natrafiono na ślady zabudowy ani większych skupisk ceramiki. Gród spłonął w końcu wieku IX i nie został już odbudowany. Obecnie wysokość wałów nie przekracza 1,5 metra wysokości, a wał zewnętrzny został niemal całkowicie zniwelowany w wyniku prowadzonej w tym miejscu przez wieki gospodarki rolnej. W związku z powyższym, powierzchnia grodziska wynosi aktualnie niespełna 1 ha. Obiekt nazywany jest przez lokalną ludność Grodziskiem Imbrama i łączony z rycerzem Imbramem, legendarnym założycielem pobliskich Imbramowic.

Złoty Potok, woj. śląskie, pow. częstochowski, gm. Janów - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko powstało około VIII-IX wieku i stanowiło prawdopodobnie jedną z siedzib plemienia Wiślan. Możliwe jest jednak również jego wielkomorawskie pochodzenie (koniec IX wieku). Ponownie miejsce to zostało zamieszkiwane w XI i XII wieku, już w czasach piastowskich. Brak jakichkolwiek źródeł piśmiennych znacznie utrudnia jednak ustalenie losów grodu. Informacji o obiekcie dostarczyły badania archeologiczne. W północnej, skalistej części założenia zlokalizowany jest tzw. gródek, gdzie swoją siedzibę miał naczelnik (władca). Od strony północnej gródek ten chroniony jest przez naturalną przeszkodę - przepaść. Grodzisko posiadało również dwa przedgrodzia, każde oddzielone wałami ziemnymi, wzmocnionymi kłodami drewnianymi. Przedgrodzia oddzielono od siedziby naczelnika dodatkowym wałem i fosą. Łączna powierzchnia grodziska (z przedgrodziami) to ok. 1,75 ha, co czyni go jednym z największych tego typu obiektów.

Żmijowiska, woj. lubelskie, pow. opolski, gm. Wilków - grodzisko wczesnośredniowieczne
Słowiańskie grodzisko nad rzeką Chodelką funkcjonowało od II połowy IX wieku do wieku X. Prawdopodobnie stanowiło jeden z grodów plemienia Wiślan. Możliwe jest również, iż gród w Żmijowiskach był siedzibą niezidentyfikowanego mniejszego plemienia powiązanego z Wiślanami. Był to obiekt niewielkich rozmiarów - pojedynczy wał ziemny (wzmocniony w górnej partii konstrukcją drewnianą) miał średnicę zaledwie 25 metrów. System obronny zbudowany został w roku 888 (co ustalono po analizie dendrochronologicznej belek). Przed wałem znajdował się dodatkowo zasiek oraz drewniany płot (podobny do występujących u Słowian połabskich). Gród w Żmijowiskach wykorzystywano pod koniec funkcjonowania pobliskiego grodziska w Chodliku i prawdopodobnie przeznaczony był na siedzibę elit społeczności plemiennej. Kres istnieniu grodziska związany był zapewne z ekspansją Polan i podbojami prowadzonymi przez Mieszka I bądź jego przodków.