Zbigniew

genealogia:

kalendarium:

1085/1086

A więc Zbigniew zrodzony przez księcia Władysława z nałożnicy, w mieście Krakowie w dojrzałym już wieku oddany został na naukę [...] - Kronika polska Galla Anonima

po 1089

[...] macocha odesłała go do Saksonii, do klasztoru mniszek, aby tam się kształcił. - Kronika polska Galla Anonima

1093

I tak z czeską chytrością wynajęli jakichś ludzi, którzy po kryjomu wydobyli Zbigniewa z klasztoru mniszek. Mając tedy ze sobą Zbigniewa w Czechach zbiegowie posłali do komesa wrocławskiego, imieniem Magnus, poselstwo w te słowa: "Co do nas, komesie Magnusie, to bawiąc na obczyźnie jakoś znosimy zniewagi ze strony Sieciecha, lecz tobie, Magnusie, któremu tytuł książęcy więcej przynosi chluby niż władzy, żałośnie współczujemy, skoro masz [tylko] trudy związane z władzą, ale nie władzę samą, bo nie śmiesz wydawać rozkazów przystawom Sieciecha. Lecz jeżelibyś chciał zrzucić z karku jarzmo niewoli, przyjmij spiesznie pod tarczę swej obrony młodzieńca, którego mamy [wśród siebie]". A wszystko to podsuwał [im] książę czeski, który chętnie siał niezgodę między Polakami. Usłyszawszy to Magnus, długo zrazu wahał się, lecz zasięgnąwszy rady co przedniejszych i znalazłszy ich poparcie, przychylił się do propozycji, przyjmując go [Zbigniewa]. - Kronika polska Galla Anonima

• Zbigniew zostaje przyjęty przez komesa wrocławskiego Magnusa.

Wzburzony tym wielce Władysław i uniesiony wielkim gniewem Sieciech wezwali sobie na pomoc przeciw wrocławianom króla Węgier Władysława i księcia czeskiego Brzetysława, ale odnieśli stąd więcej hańby i szkody, niż sławy i zysku. Albowiem król Władysław byłby Sieciecha w więzach zabrał ze sobą na Węgry, gdyby ten ratując się nie uciekł wraz z malutkim Bolesławem. Gdy więc niczego siłą przeciw wrocławianom wskórać nie mogli, ponieważ swoi przeciw swoim nie chcieli prowadzić wojny, wbrew własnej woli zawarł ojciec pokój z synem i wtedy to po raz pierwszy uznał go swoim synem. - Kronika polska Galla Anonima

• Władysław Herman przywraca prawa Zbigniewowi i przekazuje mu Wrocław.

1096

[...] książę Brzetysław z całym swoim wojskiem, w Polsce, nad brzegiem rzeki zwanej Nysą, po zburzeniu ich grodu zwanego Bardo, daleko dalej nad tą samą rzeką podobnie zbudował bardzo mocny gród na wysokiej skale, skąd wziął [ów gród] nazwę Kamieniec. - Kronika Czechów Kosmasa z Pragi
---
[...] książę Władysław z wojskiem podstąpił pod miasto Wrocław, mając już w ręku oddane sobie okoliczne grody. Zbigniew zaś widząc, że wielmoże w samym Wrocławiu i na zewnątrz opuścili go, i rozumiejąc, że trudno jest wierzgać przeciw ościeniowi, niepewny wierności pospólstwa i własnego życia, w nocy zbiegł, a uciekłszy wkroczył do grodu Kruszwicy, bogatego w rycerstwo, wpuszczony [tam] przez załogę grodu. [...]
Zbigniew zaś, przyzwawszy [na pomoc] mnóstwo pogan i mając [przy sobie] siedem hufców kruszwiczan, wyszedł z grodu i stoczył walkę z ojcem [...]; tam też Bóg wszechmogący księciu Władysławowi tak wielkie okazał miłosierdzie, że wytępił nieprzeliczone mnóstwo przeciwników, a z jego żołnierzy tylko bardzo niewielu śmierć zabrała. Tyle bowiem rozlano tam krwi ludzkiej i taka masa trupów wpadła do sąsiadującego z grodem jeziora, że od tego czasu żaden dobry chrześcijanin nie chciał jeść ryby z owej wody. - Kronika polska Galla Anonima

• Najazd Brzetysława II na Śląsk (przeciwko Zbigniewowi).
  • Zdobycie Barda przez wojska czeskie.
  • Czesi budują nowy gród - Kamieniec [Ząbkowicki].
• Zbigniew chroni się w Kruszwicy.
  • Porażka w bitwie pod Kruszwicą.
  • Zniszczenie Kruszwicy przez wojska Władysława i Sieciecha.
  • Zbigniew zostaje uwięziony (przez Sieciecha) w Sieciechowie.

1096-1097

1097

Później zaś przy konsekracji kościoła gnieźnieńskiego za wstawieniem się biskupów i możnych [Władysław] przyzwał go do siebie i za ich prośbami odzyskał [Zbigniew] łaskę, którą utracił. - Kronika polska Galla Anonima

• (1 V) Uwolnienie Zbigniewa i przywrócenie do ojcowskiej łaski.

Książę Władysław powierzył obu synom swe wojsko i wysłał ich na wyprawę na Pomorze. Oni zaś, odszedłszy i powziąwszy nie znane mi bliżej postanowienie, zawrócili z dróg z niczym. Wobec tego ojciec, podejrzewając [w tym] coś natychmiast podzielił między nich królestwo, jednakże nie wypuścił ze swych rąk głównych stolic państwa. - Kronika polska Galla Anonima

• Zbigniew i Bolesław zawracają z drogi i wymuszają na ojcu podział państwa.
  • Zbigniew otrzymuje Wielkopolskę i Kujawy.

1099

Zatem książę Władysław i jego synowie zatrzymali się z wojskami w miejscowości, która się zwie Żarnowiec, synowie osobno od ojca, i tam też przez dłuższy czas prowadzili rokowania przez posłów, aż wreszcie pod wpływem rad wielmożów, a gróźb młodzieńców, chłopcy zmusili starego [ojca] do oddalenia Sieciecha. - Kronika polska Galla Anonima

• Władysław Herman zostaje zmuszony do oddalenia Sieciecha.

Tak to ojciec, synowie i wszyscy wielmoże zjednoczeni pospieszyli [następnie] z całym wojskiem za Sieciechem, uciekającym do grodu, który sam zbudował. Gdy go tak ścigali i usiłowali wypędzić z kraju, sam książę w nocy, gdy sądzono, że spoczywa w swym łożu, bez wiedzy kogokolwiek ze swoich, z trzema tylko najzaufańszymi powiernikami, potajemnie wymknął się spośród wojska i z drugiej strony rzeki Wisły przepłynął w łódce do Sieciecha. Wobec tego wszyscy wielmoże oburzeni oświadczyli, że opuszczanie synów i tylu dostojników wraz z wojskiem nie jest decyzją człowieka rozumnego, lecz szalonego, i natychmiast złożywszy radę postanowili, aby Bolesław zajął Sędomirz i Kraków, główne i najbliższe stolice królestwa, a odebrawszy przysięgę wierności, dzierżył je jako swą dzielnicę; Zbigniew zaś miał pospieszyć na Mazowsze i zająć miasto Płock oraz leżące w tamtej stronie ziemie. Bolesław więc [istotnie] zajął i dzierżył wymienione grody, Zbigniew natomiast, uprzedzony przez ojca, nie zdołał wypełnić swego zamiaru. - Kronika polska Galla Anonima

• Władysław potajemnie opuszcza obóz i udaje się do Sieciecha.
  • Zajęcie Krakowa i Sandomierza przez Bolesława.
  • Nieudana próba zdobycia Płocka przez Zbigniewa.

1100

[...] młodzi książęta zebrali dostojników i wojska i stanęli obozem naprzeciw grodu płockiego, po drugiej stronie Wisły. Tam dopiero arcybiskup Marcin, wierny starzec, z wielkim trudem i z wielką przezornością załagodził gniew i niezgodę między ojcem a synami. Tam to książę Władysław, jak mówią, pod przysięgą stwierdził, że już nigdy więcej nie zatrzyma [przy sobie] Sieciecha. Wtedy Bolesław zwrócił ojcu zajęte stolice, lecz ojciec nie dotrzymał układu zawartego z synami. - Kronika polska Galla Anonima

• Zawarcie układu pokojowego z ojcem (dzięki mediacji arcybiskupa gnieźnieńskiego Marcina).
  • Bolesław zwraca Władysławowi Kraków i Sandomierz, w zamian za obietnicę wygnania Sieciecha z Polski.

1102

Tak więc po wcale zaszczytnym i okazałym pogrzebie księcia Władysława w kościele płockim, po rozdzieleniu skarbca ojcowskiego pomiędzy synów i po urządzeniu królestwa polskiego wedle podziału dokonanego jeszcze za życia ojca, każdy z braci zajął część przypadłą mu z podziału. - Kronika polska Galla Anonima

• Włączenie Mazowsza do posiadłości Zbigniewa.

1103

Tymczasem [...] Zbigniew, który zaproszony na ślub brata [ze Zbysławą] odmówił przybycia, zawarł przyjazne przymierze z Pomorzanami i Czechami, a gdy odbywało się wesele, zachęcił podobno Czechów, by wkroczyli do Polski. Wtedy Czesi rozpuścili zagony po ziemi wrocławskiej a zbierając łupy i jeńców oraz wzniecając pożary zadali tej krainie straty dotkliwe na długie lata. - Kronika polska Galla Anonima

• Sprowokowanie niszczycielskiego czeskiego najazdu na ziemie śląskie Bolesława (okolice Wrocławia).

1105

1106

Bolesław nader roztropnie i stosownie zawarł tymczasowo pokój z Czechami, a zwoławszy wojsko postanowił wypędzić Zbigniewa. Zbigniew zaś nie czekał na przybycie brata, by uczynić to samo lub stoczyć walkę, ani nie próbował go opóźniać, licząc na grody i miasta, lecz uciekł jak jeleń i przepłynął rzekę Wisłę. - Kronika polska Galla Anonima
---
Tegoż roku przybiegł Zbigniew do Światopełka. - Powieść Minionych Lat

• Ucieczka na Ruś, w związku z utratą wsparcia czeskiego.
  • Nieudana próba namówienia Świętopełka II Izasławowicza do nieudzielania pomocy Bolesławowi (?).

Bolesław atoli spiesznie przybył pod Kalisz, a napotkawszy tam na opór garści wiernych Zbigniewowi w kilku dniach ten gród zajął, a równocześnie odebrawszy poselstwo ustanowił swego komesa w mieście Gnieźnie. - Kronika polska Galla Anonima

• Utrata Kalisza i Gniezna.

1107

[...] napłynęły posiłki od Rusinów i Węgrów, z którymi [Bolesław] wyruszył w drogę i przeprawił się przez Wisłę. Wówczas Zbigniew zupełnie upadł na duchu i za pośrednictwem księcia ruskiego Jarosława oraz biskupa krakowskiego Baldwina sprowadzony został przed brata, by dać [mu] zadośćuczynienie i oświadczyć posłuszeństwo. Wtedy dopiero uznał się za niższego od brata, wtedy też ponownie wobec wszystkich zaprzysiągł, że nigdy bratu nie będzie przeciwny, lecz we wszystkim będzie posłuszny i zburzy gród Galla. Wtedy uzyskał od brata [tyle], że zatrzymał Mazowsze jako lennik, nie zaś jako władca udzielny. - Kronika polska Galla Anonima

• Pojednanie z Bolesławem.
  • Objęcie zwierzchnictwa nad całym krajem przez Bolesława Krzywoustego.
  • Zbigniew obejmuje Mazowsze jako lenno.

1107-1108

Bolesław więc widząc, że brat wcale nie dochowywał wiary w niczym, co przyrzekł i zaprzysiągł, i ponieważ jako szkodliwy i występny całemu krajowi zawadzał, wypędził go całkowicie z królestwa polskiego, a tych, którzy mu stawiali opór i bronili grodu na pograniczu kraju, pokonał z pomocą Rusinów i Węgrów. - Kronika polska Galla Anonima

• Zbigniew nie wywiązuje się z obowiązku pomocy zbrojnej na rzecz brata.
• (I/II 1108) Zbigniew zostaje wygnany z Polski.

1109

Na podstawie takich to rad i zachęt cesarz [raczej król - przyp. wł.], nabrawszy nadziei, że odniesie zwycięstwo nad Polską, wkroczył [do niej], lecz przybywszy do Bytomia doznał zawodu pod każdym względem. Albowiem ujrzał gród Bytom tak uzbrojony i obwarowany, że zagniewany zwrócił się ze słowami oburzenia do Zbigniewa: "Zbigniewie - rzekł cesarz - tak to Polacy ciebie uznają za swego pana? Tak to pragną opuścić twego brata i [domagają się] objęcia rządów przez ciebie?" [...]
Cesarz przeto widząc, że przez dalsze wyczekiwanie raczej narazi się na straty i hańbę, niż [znajdzie] chwałę lub zysk, postanowił wracać, trupy tylko wioząc ze sobą jako trybut. - Kronika polska Galla Anonima

• Udana obrona Bytomia, Głogowa i Wrocławia przez Bolesława.
• Dywersyjny atak węgierski na Czechy.
• Wycofanie się wojsk czesko-niemieckich z Polski.

1110

Gdy zaś Bolesław, umacniając miasto Głogów, stał pod nim ze [swym] wojskiem, rycerze Zbigniewa wraz z Czechami ruszyli na Polskę celem grabieży. Lecz rychło - o czym nawet Bolesław nie wiedział - wyszedłszy chyłkiem, jak myszy z kryjówek, wyłapani zostali lub wybici przez zebranych [na wiadomość o najściu] miejscowych margrabiów, prócz niewielu tylko, którzy poszukali schronienia w lesie, przyjacielu zbójców. - Kronika polska Galla Anonima

ok. 1112

[...] Bolesław puścił w niepamięć i przebaczył mu tylekroć popełniane krzywoprzysięstwa, tyle wyrządzonych [sobie] krzywd, [a nawet] naprowadzanie na Polskę obcych ludów i przyzwał Zbigniewa z powrotem do Polski [...]
Atoli Zbigniew, idąc za podszeptem ludzi głupich, niepomny przyrzeczonego poddaństwa i pokory, przybył do Bolesława nie w pokornej, lecz w wyzywającej postawie, nie jak przystało na człowieka skruszonego długotrwałym wygnaniem, znużonego tylu trudami i niepowodzeniami, lecz owszem, jak pan [udzielny], każąc miecz nieść przed sobą, z poprzedzającą go orkiestrą muzykantów grających na bębnach i cytrach, okazując w ten sposób, że nie będzie służył, lecz panował; dając do poznania, że nie będzie wasalem brata, lecz że bratu będzie rozkazywał. - Kronika polska Galla Anonima
---
[Bolesław] swego brata Zbigniewa pod przysięgą wierności podstępami przywołał i trzeciego dnia pozbawił go oczu. - Kronika Czechów Kosmasa z Pragi

• Powrót Zbigniewa do kraju.
• Zbigniew zostaje oślepiony z rozkazu Bolesława.

[Bolesław] czynił zadość bratu swemu i otrzymawszy przebaczenie pogodził się z nim. - Kronika polska Galla Anonima

ok. 1112/1113

Zbigniew, syn naturalny króla Władysława I
Leonarda Chodźko

ciekawostka:

Kara oślepienia (która dotknęła Zbigniewa) w średniowiecznej Polsce nie polegała na wypalaniu oka rozgrzanym prętem lub końcówką miecza/noża, jak było to np. na Rusi. Stosowano znacznie bardziej brutalną metodę "wydarcia oczu" za pomocą specjalnych cęgów. Zmuszano skazańca, aby otworzył oczy - gdy tego nie uczynił, wyrywano mu gałki oczne wraz z powiekami...

przyczyna śmierci:

Istnieje teoria, iż powodem było brutalne WYDARCIE OCZU i związana z tym znaczna utrata krwi, albo zakażenie.

miejsce pochówku:

Prawdopodobnie OPACTWO BENEDYKTYNÓW W TYŃCU (zgodnie z przekazem klasztoru benedyktyńskiego w Lubiniu o śmierci mnicha tynieckiego "brata Zbigniewa" 8 lipca 1113 roku).

literatura:

• August Bielowski, Monumenta Poloniae Historica, Lwów, Kraków 1864-1893
• Karol Olejnik, Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
• Karol Olejnik, Głogów 1109, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999
• Krzysztof Benyskiewicz, Mieszko Bolesławowic 1069-1089 - źródła i tradycja historiograficzna, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2005
• Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
• Mariusz Trąba, Lech Bielski, Poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Park, Bielsko Biała 2003
• Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
• Przemysław Wiszewski, Władysław Herman i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Rosik, Bolesław Krzywousty i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Rosik, Zbigniew i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
• Zdzisław S. Pietras, Bolesław Krzywousty, Wydawnictwo WAM, Kraków 2000

ilustracje:

• La Pologne historique, littéraire, monumetale et pittoresque, ou scenes historiques, monumens, monnaires, médeilles, costumes, armes; portraits, esquisses biographiques [...]. Rédigée par une Société de Littérateurs sous la direction de Léonard Chodzko. Publiée par Ignace-Stanislas Grabowski, Paris 1835-1836
• Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com