Gołęszyce | Lupiglaa | Łużyczanie | Opolanie | Pomorzanie | Pyrzyczanie | Ranowie (Rugianie) | Ślężanie | Wiślanie | Wolinianie | niezidentyfikowani | weryfikacja negatywna

Kocobędz | Lubomia | Międzyświeć | Racibórz-Obora | Komorno | Radusz | Chrzelice | Kamieniec | Lędziny | Sopot | Kołbacz | Parsów | Gardziec | Góra | Cerkwica | Wołogoszcz | Arkona | Będkowice | Wolin | Golczewo | Kołczewo | Lubin | Warnowo | 'Światowid ze Zbrucza' | Lipnica Murowana

Podobora, kraj morawsko-śląski, pow. Karviná, gm. Chotěbuz - grodzisko wczesnośredniowieczne
Grodzisko o umownej nazwie Stary Cieszyn bądź Cieszynisko, zlokalizowane pierwotnie nad rzeką Olzą (obecnie ma ona inny przebieg i jest oddalona od obiektu) stanowiło jeden z grodów słowiańskiego plemienia Gołęszyców. Datowany na rok 845 "Geograf Bawarski" informuje, iż plemię to posiadało 5 grodów. Gród w Kocobędzu powstał w VII wieku (zapewne w jego II połowie), jednak na podstawie przeprowadzonych badań archeologicznych ustalono, iż miejsce to było wykorzystywane już w późnej epoce brązu i w okresie kultury halsztackiej (epoka żelaza). Było to założenie trójczłonowe. Gród główny zlokalizowany po stronie północnej, w najwyższym punkcie niewielkiego wzgórza na lewym brzegu rzeki Olzy. Po stronie południowej znajdowały się dwa podgrodzia. Warownia Gołęszyców została spalona i zniszczona w trakcie jednej z wypraw księcia wielkomorawskiego Świętopełka, prowadzonych w latach 874-885. W późniejszych latach osada nadal funkcjonowała w ramach Państwa wielkomorawskiego, następnie księstwa czeskiego i księstwa/królestwa Piastów. Na początku XI wieku ludność opuściła to miejsce, przenosząc się do Cieszyna. Obecnie na terenie dawnego grodziska funkcjonuje skansen archeologiczny z częściowo zrekonstruowaną zabudową i umocnieniami, odnoszącymi się do czasów wczesnego średniowiecza i Gołęszyców.

Lubomia, woj. śląskie, pow. wodzisławski - grodzisko wczesnośredniowieczne
Grodzisko zlokalizowane obecnie na skraju lasu Grabówka, między wsiami Lubomia i Syrynia stanowiło prawdopodobnie centrum władzy plemiennej słowiańskiego plemienia Gołęszyców. Datowany na rok 845 "Geograf Bawarski" informuje, iż plemię to posiadało 5 grodów. Gród w Lubomi powstał w II połowie VII wieku, początkowo jako osada otwarta, jednak już w wieku VIII umocniona systemem obwałowań. Założenie było stosunkowo rozległe: majdan miał średnicę ponad 100 metrów i otoczony został dwoma pierścieniami wałów ziemnych, wzmocnionych dodatkowo elementami drewnianymi. Grodu chroniły również dwie suche fosy - jedna na zewnątrz założenia, druga pomiędzy dwoma pierścieniami wałów. Po stronie wschodniej grodziska zlokalizowano podgrodzie otoczone wałem ziemnym i fosą. Wjazd do grodu możliwy był przez dwie bramy (po stronie wschodniej i zachodniej). Gród został spalony i zniszczony w trakcie jednej z wypraw księcia wielkomorawskiego Świętopełka, prowadzonych w latach 874-885. Zaniechano odbudowy założenia. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 30. i 60. XX wieku pozwoliły ustalić, iż na terenie grodu znajdowały się duże obiekty drewniane, prawdopodobnie o charakterze kultowym (świątynie). Do dnia dzisiejszego zachowały się bardzo czytelne pozostałości fortyfikacji ziemnych.

Międzyświeć, woj. śląskie, pow. cieszyński, gm. Skoczów - grodzisko wczesnośredniowieczne
W odległości 13 kilometrów w linii prostej od grodu w Kocobędzu, w pobliżu miasta Skoczowa, znajduje się kolejny obiekt warowny przypisywany plemieniu Gołęszyców. Grodzisko na trójkątnym cyplu górującym nad doliną rzeki Bładnicy stanowiło najdalej wysunięty na wschód ośrodek tego słowiańskiego plemienia. Gród w Międzyświeciu powstał w VII wieku, początkowo jako osada otwarta (albo słabo umocniona), jednak już od połowy wieku VIII rozbudowano system obronny (ziemne wały, drewniana palisada i fosa). Po stronie zachodniej grodziska zlokalizowano niewielkie podgrodzie. Gród został spalony i zniszczony najprawdopodobniej przez księcia wielkomorawskiego Świętopełka w trakcie jednej z jego wypraw, prowadzonych w latach 874-885. Zaniechano odbudowy założenia. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 60. XX wieku pozwoliły ustalić, iż na terenie grodu znajdowały się obiekty mieszkalne, ale również infrastruktura rzemieślnicza (m.in. piec do wypalania ceramiki i palenisko kuźnicze). Do dnia dzisiejszego zachowały się bardzo czytelne pozostałości fortyfikacji ziemnych.

Racibórz, woj. śląskie, miasto powiatowe - wczesnośredniowieczne cmentarzysko kurhanowe w Lesie Obora
W miejskim Lesie Obora odnaleziono słowiańskie cmentarzysko składające się z trzech grup kurhanów (łącznie 25 obiektów). Nie ma zgody wśród badaczy w kwestii przynależności plemiennej cmentarzyska: część z nich łączy to miejsce z Gołęszycami, a inni - z plemieniem Lupiglaa. Okres funkcjonowania miejsca pochówku określono na czas od VI do IX wieku. Na podstawie badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 60. XX wieku ustalono funkcjonowanie miejsca pochówku na czas od VI do IX wieku. Stosowano wyłącznie ciałopalny obrządek pogrzebowy. Spalone szczątki zmarłych umieszczano w popielnicy-urnie na kurhanie lub pod nim. Odnaleziono również pochówki bezpopielnicowe płaskie (nie związane z kurhanami). Co ciekawe, pośród szczątków ludzkich znalazły się również przepalone kości zwierzęce, co wskazuje, iż ofiary ze zwierząt były elementem ceremoniału pogrzebowego.

Komorno, woj. opolskie, pow. kędzierzyńsko-kozielski, gm. Reńska Wieś
Przynależność plemienna grodu na terenie dzisiejszej wsi Komorno pozostaje tajemnicą. Mógł być on jedną z siedzib Opolan, jednak większość badaczy opowiada się za plemieniem, które w tzw. "Geografie Bawarskim" zostało nazwane Lupiglaa i przypisano mu tam 30 grodów. Nazwę Lupiglaa próbuje się tłumaczyć na wiele sposobów, m.in. Głubczyce, Głąbczyce, Głupie Głowy, Łupi(ą) Głowy albo Wilcze Głowy. Warowna słowiańska osada funkcjonowała pomiędzy VIII i X wiekiem. W późniejszym okresie została opuszczona i zapomniana. Dopiero w latach 70. XX wieku obiekt został przebadany archeologicznie: odnaleziono wówczas fragmenty wczesnośredniowiecznej ceramiki i relikty fortyfikacji w postaci fosy i wału. Obecnie grodzisko jest już zupełnie nieczytelne w terenie: wał i fosa zostały całkowicie zniwelowane przez działalność rolniczą. Kształt dawnego grodu można jeszcze rozpoznać na fotografiach lotniczych i to tylko podczas korzystnych warunków oświetleniowych i wegetacyjnych.

Raddusch, kraj zw. Brandenburgia, pow. Oberspreewald-Lausitz, gm. Vetschau/Spreewald - zrekonstruowany gród Łużyczan
Gród Łużyczan w Raduszu stanowił jedną z dwudziestu osad grodowych przypisywanych temu plemieniu przez tzw. "Geografa Bawarskiego". Gród został wzniesiony ok. IX-X wieku. W okresie podbojów niemieckich w wieku X i XI uległ zniszczeniu. Pozostałości grodu odkryto dopiero podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych w roku 1984, a następnie w latach 1989-90. Odnaleziono wówczas drewniane posągi niezidentyfikowanych bóstw, datowane na wiek IX.
Obecny wygląd gród zawdzięcza rekonstrukcji rozpoczętej w roku 1999. Wzniesiono wielofunkcyjny obiekt, z zewnątrz przypominający konstrukcję Łużyczan, jednak mieszczący wewnątrz konstrukcji wałów centrum obsługi turystycznej, restaurację, a także muzeum historyczno-archeologiczne.

Chrzelice, woj. opolskie, pow. prudnicki, gm. Biała – grodzisko wczesnośredniowieczne
Nizinne grodzisko składało się z dwóch części: owalnego grodu głównego o wymiarach ok. 70x75 metrów oraz z podgrodzia o wymiarach ok. 210x250 metrów. Na podstawie przeprowadzonych w latach 50. i 60. XX wieku badań archeologicznych (głównie poprzez analizę odnalezionych fragmentów ceramiki) ustalono, iż gród na terenie obecnych Chrzelic powstał w VIII wieku i funkcjonował do wieku XI. Datowanie, jak i lokalizacja samego obiektu każe go wiązać ze słowiańskim plemieniem Opolan. "Geograf Bawarski" z roku 845 informuje, iż plemię to posiadało 20 grodów. Majdan grodu głównego otaczała fosa i wał uformowany z gliny i żwiru (częściowo wzmocniony belkami drewnianymi), a samo wnętrze grodu było zabudowane. Podgrodzie otoczone było wałem drewniano-glinianym, częściowo wzmocnionym kamieniami. Na terenie podgrodzia zabudowa nie była zbyt gęsta, lecz prawdopodobnie funkcjonowała tutaj kuźnia. Późniejsze losy założenia pozostają nieznane. Jego istnienie zakończył pożar, na co wskazują ślady spalenizny wału grodu głównego.
Obecnie obiekt jest już niemal zupełnie nieczytelny w terenie: wały i fosa zostały zniwelowane przez działalność rolniczą. Kształt dawnego grodu Opolan można rozpoznać wyłącznie na fotografiach lotniczych dzięki wyróżnikom roślinnym.

Kamieniec, woj. śląskie, pow. tarnogórski, gm. Zbrosławice – grodzisko wczesnośredniowieczne
Pierwsze ślady osadnictwa na wysokim cyplu nad rzeką Dramą pochodzą jeszcze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, kiedy działała tu osada tzw. ludności kultury łużyckiej. W jej obrębie odkryto m.in. pozostałości warsztatu odlewnika brązu, co świadczy o rozwiniętym rzemiośle. Na przełomie VII i VIII wieku pojawiła się tu osada słowiańska, a w pierwszej połowie VIII wieku została ona przekształcona w gród obronny. Owalne założenie było jednoczęściowe i miało prostą formę umocnień składających się z pojedynczego drewniano-ziemnego wału oraz fosy. Powierzchnia grodu wynosiła ok. 0,6 ha. Jest to najstarszy znany gród słowiański w okolicach Gliwic. Obiekt łączony jest z plemieniem Opolan, chociaż zdaniem części historyków zasięg terytorialny tej grupy plemiennej nie sięgał aż tak daleko na wschód. Badacze nie identyfikują jednak innego górnośląskiego plemienia słowiańskiego, które mogłoby występować na terenie dzisiejszego Kamieńca, dlatego można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, iż byli to właśnie Opolanie. Gród funkcjonował krótko - już w końcu IX wieku został spalony i zniszczony, zapewne podczas najazdu wielkomorawskiego księcia Świętopełka, który miał miejsce między 874 a 885 rokiem. Możliwe również, iż upadek warowni był wynikiem lokalnych konfliktów plemiennych. W XX wieku stanowisko było wielokrotnie badane archeologicznie, m.in. w latach 1958, 1964-65, 1972-73 i 1986-88, a wykopaliska potwierdziły istnienie zarówno starszej osady kultury łużyckiej, jak i wczesnośredniowiecznej warowni. Powierzchnia grodziska została w dużej mierze zniwelowana przez wieloletnią działalność rolniczą. Dziś teren ten, choć niepozorny w krajobrazie, pozostaje jednym z najważniejszych świadectw wczesnosłowiańskiego osadnictwa i dawnego systemu obronnego na Śląsku.

Lędziny, woj. opolskie, pow. opolski, gm. Chrząstowice – grodzisko wczesnośredniowieczne
Nizinne grodzisko założone na planie zbliżonym do koła stanowiło jeden z grodów słowiańskiego plemienia Opolan. Datowany na rok 845 "Geograf Bawarski" informuje, iż plemię to posiadało 20 grodów. Na podstawie przeprowadzonych w latach 50. i 60. XX wieku badań archeologicznych ustalono, iż gród na terenie obecnych Lędzin powstał w VIII wieku (zapewne w jego II połowie) i funkcjonował do X (IX?) wieku. Obiekt zamieszkiwany był przez kilkadziesiąt osób, których głównym zajęciem była uprawa ziemi i hodowla, a także hutnictwo. Prawdopodobnie na zachód od grodziska istniała osada otwarta z tego samego czasu. Majdan grodu o średnicy ok. 60 metrów otaczała fosa i niski wał oraz palisada. Założenie zostało zniszczone przez pożar. Jeszcze w początkach lat 90. XX wieku można było zaobserwować niewielki wał grodziska. Obecnie obiekt jest już zupełnie nieczytelny w terenie: wał i fosa zostały całkowicie zniwelowane przez intensywną działalność rolniczą. Kształt dawnego grodu Opolan można rozpoznać wyłącznie na fotografiach lotniczych dzięki wyróżnikom roślinnym.

Sopot, woj. pomorskie, miasto powiatowe – grodzisko wczesnośredniowieczne
Gród na terenie dzisiejszego Sopotu powstał najpóźniej w połowie VIII wieku i stanowił jedną z siedzib plemienia Pomorzan. Początkowo funkcjonował jako osada o charakterze otwartym, jednak w połowie wieku IX osadę otoczono wałem drewniano-ziemnym, wzmocnionym kamieniami. Na szczycie wałów wzniesiono drewnianą palisadę. Wał osłaniał majdan z trzech stron, natomiast od strony wschodniej dostępu do grodu broniła wysoka skarpa, dodatkowo zabezpieczona palisadą. Bramę wjazdową zlokalizowano od strony południowej. Założenie nie posiadało żadnego podgrodzia, co wskazuje, iż służyło przede wszystkim jako strażnica. W okresie pomiędzy wiekiem IX i X gród przeżywał swój największy rozkwit, na co wskazują datowane na ten czas bogate znaleziska archeologiczne. Na skutek rozwoju grodu w pobliskim Gdańsku, warowny obiekt na terenie obecnego Sopotu już w X wieku utracił całkowicie swoje znaczenie militarne i gospodarcze i ostatecznie został opuszczony. Obecny wygląd grodziska to efekt przeprowadzonej na początku XXI wieku rewitalizacji założenia i jego rekonstrukcji. Obiekt stanowi obecnie jeden z oddziałów Muzeum Archeologicznego w Gdańsku – skansen archeologiczny.

Wczesnośredniowieczne obiekty ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, odnalezione na terenie Pomorza Wschodniego, związane z plemieniem Pomorzan.

Kołbacz, woj. zachodniopomorskie, pow. gryfiński, gm. Stare Czarnowo – grodzisko wczesnośredniowieczne
Pierścieniowaty gród znajduje się około 1,5 km na południowy wschód od dzisiejszej wsi Kołbacz, w rozwidleniu jakie tworzy rzeka Płonia i jezioro Żelewko. Leży on na niewielkim wyniesieniu terenu, otoczonym mokradłami. Założenie to stanowiło jeden z grodów słowiańskiego plemienia Pyrzyczan. Datowany na rok 845 "Geograf Bawarski" informuje, iż plemię to (nazwane Prissani) posiadało aż 70 grodów. Gród w Kołbaczu posiada kształt regularnego owalu o średnicy około 160 metrów. Otoczono go pojedynczym pierścieniem wałów. W północno-zachodniej i południowo-wschodniej części widoczne są pozostałości przejazdów bramnych, w postaci przerwy w pierścieniu wału. Całość otoczono fosą o dwumetrowej głębokości i szerokości dochodzącej do 10 metrów. Od strony północno-zachodniej zlokalizowano podgrodzie, które również posiadało umocnienia w postaci fosy. Na podstawie dotychczasowych badań archeologicznych, czas powstania grodu określono na II połowę wieku VIII. Użytkowany był do I połowy wieku IX. W bliskim sąsiedztwie (ok. 600 metrów na południe) zlokalizowany jest kolejny, nieco późniejszy, lecz wciąż wczesnośredniowieczny gródek stożkowaty (X-XIII w.). Gród w czasach dominacji rodowo-terytorialnej organizacji politycznej pełnił początkowo rolę ważnego ośrodka plemiennego, a później książęcego. Część historyków popiera stanowisko, iż była to pierwotna siedziba rodu Gryfitów (książąt pomorskich), skąd rozpoczęli oni swoją ekspansję na Pomorzu.

Parsów, woj. zachodniopomorskie, pow. pyrzycki, gm. Bielice – grodzisko wczesnośredniowieczne
Na cyplu Jeziora Babińskiego, w odległości kilkuset metrów na wschód od zabudowań dzisiejszej wsi Parsów, zlokalizowane jest nizinne grodzisko o wczesnośredniowiecznym rodowodzie. Obiekt łączony jest ze słowiańskim plemieniem Pyrzyczan i stanowił zapewne jeden z ich 70 grodów wzmiankowanych przez "Geografa Bawarskiego". Jednoczłonowy obiekt wzniesiono na planie wydłużonego owalu o wymiarach 110 x 150 m i otoczono go pojedynczym pierścieniem wałów oraz suchą fosą. Sama powierzchnia majdanu wynosi ponad 1 hektar, co czyni gród w Parsowie jednym z większych założeń na terenie ziemi pyrzyckiej. Na podstawie przeprowadzonych w latach 60. i 70. XX wieku badań archeologicznych przyjęto okres powstania założenia na I połowę wieku IX. Gród miał funkcjonować do wieku X. Obecnie wały grodziska od strony równiny są silnie zniwelowane przez uprawę roli, a cała zachodnia część założenia została zniszczona przez budowę zagrody.

Garz, kraj zw. Meklemburgia-Pomorze Przednie, urz. Bergen auf Rügen - grodzisko słowiańskie
Stołecznym grodem plemienia Ranów miała być Charenza/Korzenica albo Karyntia (wg kronikarza Saxo Gramatyka) albo Karenz (taką nazwę podaje islandzka Knýtlinga saga). Była to siedziba władz politycznych (książąt) tego plemienia. Istnieją spory w literaturze przedmiotu, który dokładnie obiekt miał być ową Charenzą. Część badaczy wskazuje na grodzisko w północnej części Rugii, na wschód od miejscowości Trent. Inni Charenzę lokują na terenie miejscowości Ralswiek (Ralów). Większość historyków uważa jednak, iż to efektowne grodzisko w miejscowości Garz (Gardziec) było właśnie ową stołeczną Charenzą. Przemawiać ma za tym duży rozmiar założenia, odpowiedni dla grodu stołecznego. Wspomniane jednak wyżej źródła opisują, że biskup duński Absalon, oblegający ówcześnie Arkonę, zaokrętował część wojsk na statki i w czasie jednej, czerwcowej nocy dopłynął do Charenzy. Został na przystani przywitany przez delegację książąt i możnych, którzy poddali gród. Po upadku Arkony, książęta Jaromir i Tesław poddali się chrystianizacji i zostali lennikami duńskiego króla. Tymczasem Gardziec znajduje się w południowej części wyspy, w znacznym oddaleniu od Arkony, a nawet stosunkowo daleko od samego wybrzeża (ok. 4 km). Niezależnie od powyższych rozważań, gród w Gardźcu należy do największych założeń słowiańskich na terenie Rugii. Obiekt posiada średnicę ok. 100 metrów. Otoczony był wałem drewniano-ziemnym. Saxo opisuje: Charenza jest ze wszystkich stron otoczona mokradłami i bagnami, i dostęp do niej jest tam tylko jedną drogą poprzez bród, który też jest bagnisty i trudny, a jeżeli ktoś nieostrożnie zejdzie na którąś ze stron, nieuchronnie tonie w nim. Gdy człowiek już przebył to grzęzawisko, wchodziło się na ścieżkę, która pomiędzy bagnem i wałem prowadziła do bramy. By nadać teraz swej kapitulacji uroczysty charakter, mieszkańcy Charenzy, w ilości sześciu tysięcy, wyszli uzbrojeni przez bramę i ustawili się z ostrzami włóczni wbitymi w ziemię po obu stronach tej drogi, którą mieli przybyć Duńczycy. W czasie pokoju miasto było raczej puste, lecz teraz wypełnione było ludźmi, którzy pobudowali sobie domy, co miały trzy piętra, tak że to najniższe dźwigało piętro środkowe i najwyższe. Stały one tak blisko siebie, że nie było tam ani kawałka ziemi, na który mógłby upaść kamień w wypadku, gdyby miasto było ostrzeliwane z katapult. Lecz domy z powodu brudu, jaki tam panował, były tak pełne smrodu, że ten męczył ciała w takim samym stopniu jak lęk męczył dusze, tak że dla Duńczyków stało się jasne, że mieszkańcy nie byliby w stanie wytrzymać oblężenia. Opis ten zasadniczo pasuje do grodu w Gardźcu. Otoczony jest on szeregiem cieków wodnych, w przeszłości zapewne również bagnami. Krótkotrwałe jednoczesne przebywanie aż 6 tysięcy ludzi na terenie założenia o powierzchni ok. 2,5 hektara nie jest wykluczone. Co więcej, w trakcie badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 20. i 30. XX wieku odnaleziono ślady trzech obiektów, prawdopodobnie o charakterze świątynnym. Saxo Gramatyk opisał, iż w Charenzie znajdowały się trzy świątynie poświęcone bogom Rugiewitowi, Porewitowi i Porenutowi. Byłby to zatem kolejny drobny argument przemawiający za stołeczną funkcją grodu w Gardźcu.

Bergen auf Rügen, kraj zw. Meklemburgia-Pomorze Przednie, pow. Rügen - rzeźba w fasadzie Kościoła Mariackiego
Kościół Mariacki w Górze ufundował ok. 1180 roku książę rugijski Jaromar I (teść księcia polskiego Władysława III Laskonogiego). Była to jedna z jego pierwszych fundacji po przyjęciu chrześcijaństwa. Gdy Jaromar zmarł w roku 1218 został pochowany właśnie w tej świątyni. Obecny swój wygląd kościół zawdzięcza zwłaszcza przebudowie w stylu gotyckim, która miała miejsce w połowie XIV wieku.
W zachodniej fasadzie kościoła z lewej strony umieszczona jest granitowa rzeźba. Jej pochodzenie i wiek pozostają nieznane. Część badaczy wskazuje, iż może być to kamienny nagrobek księcia Jaromara I, przeniesiony w to miejsce podczas gotyckiej przebudowy. Bardziej prawdopodobna wydaje się teza, iż jest to słowiańska rzeźba kultowa. Postać trzyma w ręce krzyż, który jednak najpewniej został przekuty ze znajdującego się wcześniej w tym miejscu rogu ofiarnego. Być może rzeźba pochodzi ze świątyni Świętowita w Arkonie albo innego zlikwidowanego ok. 1168 roku pogańskiego miejsca kultu Ranów. Może przedstawiać bóstwo albo pogańskiego kapłana. Na słowiański, kultowy rodowód rzeźby zdaje się wskazywać układ rąk postaci podobny jak na "Światowidzie ze Zbrucza" i tzw. babach pruskich.

Altenkirchen, kraj zw. Meklemburgia-Pomorze Przednie, pow. Rügen, urz. Nord-Rügen - rzeźba w zakrystii kościoła parafialnego
Kościół w Cerkwicy został ufundowany ok. 1185 roku. Był jednym z pierwszych kościołów chrześcijańskich na Rugii. Obecny swój wygląd zawdzięcza zwłaszcza przebudowie w stylu gotyckim, która miała miejsce w XIV wieku.
W ścianie XIII-wiecznej zakrystii kościoła znajduje się tajemnicza granitowa płyta z płaskorzeźbą przedstawiającą wąsatego mężczyznę w czapce, trzymającego oburącz róg, zwana popularnie Kamieniem Świętowita (niem. Svantevit Stein). Płyta datowana jest na X-XI wiek. Część badaczy wskazuje, iż może być to kamienny nagrobek księcia rugijskiego Tesława, jednak bardziej prawdopodobna wydaje się teza, iż jest to słowiańska rzeźba kultowa. Być może obiekt ten pochodzi ze świątyni Świętowita w Arkonie albo innego zlikwidowanego ok. 1168 roku pogańskiego miejsca kultu Ranów. Może przedstawiać bóstwo albo pogańskiego kapłana. Na słowiański, kultowy rodowód rzeźby zdaje się wskazywać zarówno wygląd postaci i jej atrybut (róg ofiarny). Charakterystyczna jest również pozycja płaskorzeźby (została wmurowana w pozycji bocznej), co wydaje się zabiegiem celowym, deprecjonującym.

Wolgast, kraj zw. Meklemburgia-Pomorze Przednie, pow. Vorpommern-Greifswald - dwie rzeźby w ścianach kościoła Św. Piotra
Pierwszy kościół w Wołogoszczy pod wezwaniem Św. Piotra został ufundowany ok. 1128 roku. Obecnie istniejąca świątynia to już trzeci obiekt posadowiony w tym samym miejscu (i o tym samym wezwaniu). Kościół to ceglany budynek w stylu gotyckim, powstały w wyniku szeregu przebudów pomiędzy rokiem 1369 i 1554.
W ścianie zewnętrznej kościoła, po lewej stronie od wejścia znajduje się tajemnicza granitowa płyta z bardzo słabo czytelną dziś płaskorzeźbą. Obiekt widoczny jest tylko w połowie (druga jego część ukryta jest pod chodnikiem). Przedstawia on prawdopodobnie Jarowita (niem. Gerovit) - zachodniosłowiańskiego boga wojny, czczonego w Wołogoszczy i Hobolinie. Świątynia tego właśnie boga zlokalizowana w Wołogoszczy została zniszczona w roku 1128 przez biskupa Ottona z Bambergu (późn. świętego). Podobnie, jak w przypadku zabytku z Cerkwicy, płaskorzeźba została wmurowana w pozycji bocznej, co wydaje się zabiegiem celowym, deprecjonującym. Przedstawienie uzupełniono o krzyż w czasach późniejszych - miało to zapewne na cele "uświęcenie" pogańskiego dzieła.
We wnętrzu kościoła, w południowej ścianie prezbiterium, znajduje się kolejny zabytek przedchrześcijański, również identyfikowany z postacią boga wojny, Jarowita. Wskazuje na to fakt, iż widoczna na płycie postać posiada atrybut wojenny - włócznię. Podobnie, jak w płycie ze ściany zewnętrznej, na górze niniejszego obiektu późniejszy "artysta" dodał krzyż.

Kap Arkona, kraj zw. Meklemburgia-Pomorze Przednie, pow. Rügen, urz. Nord-Rügen - pozostałości grodu Ranów i ośrodka kultu Świętowita
Arkona, obok Gardźca, stanowiła centralny gród plemienia Ranów i była najważniejszym - w całej Słowiańszczyźnie - ośrodkiem kultu boga Świętowita. Saski kronikarz Helmold w swym dziele Chronica Slavorum (Kronika Słowian) w następujący sposób opisuje tego boga: wśród zaś wielorakich bóstw Słowian wybija się nad innymi bóg ziemi Rugian, Świętowit, mianowicie jako skuteczny w wyroczniach; w porównaniu z nim innych uważali oni tylko za półbogów.
Gród obronny w Arkonie otoczony był z trzech stron urwiskiem o wysokości 45 metrów opadającym do morza, a od strony lądu początkowo wałem ziemnym i fosą, następnie ok. 1000 roku został rozbudowany i wzniesiono mur drewniano-ziemny o wysokości niemal 10 metrów i długości w linii prostej ponad 250 metrów. Dodatkowo od strony Bałtyku istniały umocnienia o szerokości 4,5 metra. Pomimo tych zabezpieczeń, a także stałej załogi trzystu zbrojnych, gród i świątynia zostały zdobyte w roku 1168 przez Duńczyków. Najeźdźcy dokonali przymusowej chrystianizacji Ranów i całkowicie zniszczyli sanktuarium Świętowita. Jedyny opis świątyni w Arkonie pozostawił Saxo Grammaticus w swoim dziele Gesta Danorum (Dzieje Duńczyków):
Środek twierdzy rozciągał się na płaskim terenie i tam znajdowało się najświętsze miejsce. Wprawdzie zbudowane było zaledwie z drewna, lecz wyróżniało się niezwykle wykonaniem. Znajdowały się tam rozmaite przedmioty, zdobne w surowe i niezbyt zręcznie wymalowane ornamenty. Dla wchodzących do środka istniało zaledwie jedno wejście. W tym pomieszczeniu mieściła się imponująca wielkością postać bożka, wywyższająca się swym wzrostem ponad wszelkie istoty ludzkie. Postać zadziwiała swymi czterema głowami i takąż ilością szyi. Dwie głowy skierowane były w kierunku piersi a dwie pozostałe spoglądały w kierunku pleców, przy czym, jednak z przednich i jedna z tylnych głów patrzyły w lewo, zaś kolejne dwie w prawo. Jednym obliczom przydano gęste brody, inne całkowicie pozbawiono śladów zarostu. Każdy mężczyzna i każda niewiasta musieli raz w roku podarować świątyni złotą monetę, jako symbol czci składanej bożkowi. Jemu też należała się jedna trzecia łupów, zdobytych wszakże z pomocą opieki bożka.

Będkowice, woj. dolnośląskie, pow. wrocławski, gm. Sobótka - grodzisko wczesnośredniowieczne
Gród posiadał wymiary ok. 75 x 65 m (wzniesiony na planie elipsy) i otoczony był wałem obronnym i fosą (suchą). Wraz z przyległym cmentarzyskiem kurhanowym, niniejszy zespół osadniczy był zasiedlony i użytkowany w okresie od VIII do XI wieku przez zamieszkujących te tereny Ślężan. Po północnej stronie grodziska zlokalizowany jest niewielkich rozmiarów krąg kultowy i grobla ze średniowiecznym stawem. Wspomniane cmentarzysko kurhanowe liczy około 7 kurhanów (część z nich została zrekonstruowana i ogrodzona). Zabudowania umiejscowione były wzdłuż wału po jego wewnętrznej stronie. Stanowiły je drewniane domostwa i jamy ziemne służące głównie do przechowywania żywności. Koniec funkcjonowania grodu związany był prawdopodobnie z pożarem, którego ślady odkryto po wewnętrznej stronie wału obronnego.

Wolin, woj. zachodniopomorskie, pow. kamieński - materialne pozostałości życia i działalności Wolinian
Gród Wolinian w Wolinie stanowił jedną z siedemdziesięciu osad grodowych przypisywanych temu plemieniu przez tzw. "Geografa Bawarskiego". Z uwagi na dogodną lokalizację (najwęższe miejsce przeprawy przez rzekę Dziwnę, skrzyżowanie ważnych szlaków handlowych, w bliskiej odległości od morza) miasto szybko stało się ważnym ośrodkiem, w którym spotykały (i ścierały) się żywioły słowiańskie i skandynawskie.
Do materialnych pozostałości życia i działania Wolinian należy zaliczyć przede wszystkim odkrytą w 1973 roku drewnianą figurkę kultową przedstawiającą zapewne boga Świętowita, a także symbol falliczny. Tzw. 'Świętowit woliński' jest w skali kraju znaleziskiem unikatowym, był bowiem posążkiem przeznaczonym do kultu domowego lub osobistego. Posążek pochodzi z IX/X wieku. W miejscu odkrycia figurki wzniesiono pomnik przedstawiający Świętowita, będący jej zwielokrotnionym powiększeniem.
Wolin podobnie jak Szczecin i Brenna (Branibórz) stanowił jedno z najważniejszych miejsc kultu boga Trzygłowa, zwanego również Trygławem. Mnich Ebbo w Żywocie Św. Ottona z Bambergu w następujący sposób opisuje sanktuarium Trzygłowa w Szczecinie: Szczecin zaś, bardzo duże miasto i większe od Wolina, w zasięgu swoim trzy góry zawierał, z których najwyższa poświęcona najwyższemu bogu pogańskiemu Trzygłowowi, posiadała posąg trójgłowy nakryciem złotym oczy i usta zasłaniający; kapłani zaś tych bożków twierdzili, że bóg najwyższy ma dlatego trzy głowy, bo trzema zawiaduje państwami, to jest nieba, ziemi i podziemia, a twarz nakryciem zasłania, jakby grzechów ludzkich nie widząc ani nie słysząc, by je przeoczył. Podobny opis zamieścił Herbord w swojej wersji Żywotu Św. Ottona: były zaś w Szczecinie cztery kąciny, ale jedna z nich, najgłówniejsza, zbudowana była dziwną sztuką i kunsztem, mając zewnątrz i wewnątrz rzeźby, wystające ze ścian obrazy ludzi, ptaków i zwierząt, tak dokładnie wyrażone w swoich właściwościach, że zdawało się jakby oddychały i żyły [...] Był tam bałwan trójgłowy, bo na jednym tułowiu o trzech głowach, zwany Trzygłowem. Kroniki nie podają wprawdzie imienia Trzygłowa w odniesieniu do Wolina, jednak Herbord pisze o czczonym tam panu umarłych - Plutonie. Skoro Trzygłów miał być również panem podziemia, zapewne tego boga czczono w Wolinie. W roku 1967 na wzgórzu dominującym nad miastem wzniesiono pomnik Trzygłowa.
Obok miasta znajdują się jeszcze 3 obiekty świadczące o czasach przedchrześcijańskich. Pierwszy z nich to cmentarzysko kurhanowe na 'Wzgórzu Wisielców' pochodzące z IX-X wieku. Kolejne cmentarzysko (datowane na IX-XII w.) znajduje się na północ od Wolina na wzgórzu zwanym 'Młynówka'. Obejmuje ono kilkadziesiąt pochówków szkieletowych i ciałopalnych. W niedalekiej odległości od tego cmentarzyska, na pagórku zwanym 'Srebrne Wzgórze' znajdują się pozostałości grodziska z IX-XII w., z którego zachowały się wały ziemne o wysokości i fragmenty fosy. Mieszkańcy grodziska kontrolowali ruch na rzece Dziwnie. Była to osada rzemieślniczo-handlowa, z własną przystanią portową.

Golczewo, woj. zachodniopomorskie, pow. kamieński - grodzisko słowiańskie
Gród plemienia Wolinian nad jeziorem Okonie powstał na przełomie IX i X wieku. Obiekt otoczony był podwójną linią wałów ziemnych, dodatkowo zabezpieczony obronną palisadą i fosą wypełnioną wodą. Obronne walory tej lokalizacji rozpoznane były już wcześniej (w epoce żelaza) o czym świadczą odnalezione przez archeologów dwie osady ludności kultury łużyckiej. Gród stanowił jeden z siedemdziesięciu grodów przypisywanych plemieniu Wolinian w tzw. "Geografie Bawarskim". Funkcjonował do początku wieku XII i kres jego istnienia związany był z pożarem, gdyż w czasie badań archeologicznych w roku 1953 odnaleziono liczne ślady spalenizny. Być może gród spłonął podczas wyprawy wojennej Bolesława III Krzywoustego na północne Zaodrze w roku 1123.

Kołczewo, woj. zachodniopomorskie, pow. kamieński, gm. Wolin - osada (grodzisko?) wczesnośredniowieczna
Osada zlokalizowana jest na półwyspie (niegdyś wyspie) przy jeziorze Kołczewo, w południowej części miejscowości o tej samej nazwie. Na podstawie badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 60. XX wieku przyjęto okres funkcjonowania założenia na okres od X do XII wieku, chociaż odnaleziono tu również ślady osadnictwa z późnej epoki brązu (kultura łużycka). Gród w okresie wczesnego średniowiecza zasiedlała ludność słowiańska, którą "Geograf Bawarski" z roku 845 określał mianem Wolinian (Uelunzani). Obiekt stanowił zapewne jedną z siedemdziesięciu osad grodowych przypisywanych temu plemieniu i był stosunkowo obszerny: powierzchnia założenia to ok. 1 hektar. W związku z faktem, iż do tej pory nie podjęto większych prac wykopaliskowych na terenie osady, nie można z całą pewnością przyjąć, iż był to warowny gród, tj. otoczony sztucznymi obwałowaniami. Prawdopodobna jest również teza, iż osadę ulokowano na naturalnym wzniesieniu. Niestety, późniejsze dzieje osady nad jeziorem Kołczewo pozostają nieznane, z uwagi na milczenie źródeł.

Lubin, woj. zachodniopomorskie, pow. kamieński, gm. Międzyzdroje - grodzisko wczesnośredniowieczne
Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzonym na grodzisku w Lubinie ustalono, iż obiekt był zasiedlony w okresie od X do XII wieku. Prawdopodobnie początkowo stanowił jeden z siedemdziesięciu grodów przypisywanych plemieniu Wolinian w tzw. "Geografie Bawarskim". Herbord w swojej wersji Żywotu Św. Ottona wzmiankuje gród lubiński (castellum lubinum) i informuje, iż Otton podczas owej misji chrystianizacyjnej na Pomorzu (w roku 1124) wzniósł na jego terenie kościół. Wezwanie owej świątyni pojawia się w dokumentach nieco późniejszych - był to kościół Św. Mikołaja. Grodzisko funkcjonowało do II połowy wieku XII wieku. Prawdopodobnie już w roku 1173 tutejsze założenie osadnicze zostało zniszczone przez króla duńskiego Waldemara I podczas jednej z jego licznych wypraw przeciwko Słowianom. W późniejszych latach (wiekach) dogodna lokalizacja wykorzystana została ponownie: wzniesiono kamienno-ceglaną basztę mieszkalną. W marcu 1242 roku na terenie grodu lubińskiego przebywali Barnim I szczeciński z żoną Marianną oraz jego brat stryjeczny Warcisław III dymiński. Książęta pomorscy poczynili tam nadania na rzecz klasztoru norbertanów w Grobi. Niestety, późniejsze dzieje grodu w Lubinie pozostają nieznane, z uwagi na milczenie źródeł.

Warnowo, woj. zachodniopomorskie, pow. kamieński, gm. Wolin - pozostałości grodu słowiańskiego (Wolinian?) z okresu IX-XII w.
Słowiańskie grodzisko stożkowate na wyspie na Jeziorze Czajcze (obecnie jest to półwysep) datowane jest na IX-XII wiek. Prawdopodobnie początkowo stanowiło jeden z siedemdziesięciu grodów przypisywanych plemieniu Wolinian w tzw. "Geografie Bawarskim". W późniejszych latach (XIV wiek), podczas najazdów stanowiło ono miejsce schronienia dla ludności z okolicznych wsi. Pamięć o dawnej warowni żywa była jeszcze w roku 1692, kiedy to obiekt wzmiankowany był pod nazwą "Schlosswall" ("wał zamku/grodu").

Kraków, woj. małopolskie, miasto wojewódzkie - posąg w Muzeum Archeologicznym
Kamienny (wapienny) posąg powstał prawdopodobnie ok. IX-X wieku. Wydobyto go w 1848 roku z rzeki Zbrucz (dopływ Dniestru), w pobliżu wsi Liczkowce na Podolu. Od roku 1851 znajduje się w Krakowie - aktualnie w Muzeum Archeologicznym. Pomimo, iż obiekt był przedmiotem wielu szczegółowych badań, istnieją spory na temat jego autorów, a także znaczenia ideowego. Przyjęta jeszcze w XIX wieku nazwa "Światowid ze Zbrucza" zachowała się do dziś, chociaż nie ma pewności, że przedstawiono na posągu rzeczywiście boga Świętowita (taka jest prawidłowa odmiana imienia). Bóstwo to bowiem czczone było przez Słowian połabskich, natomiast lokalizacja znaleziska wskazuje na Słowian wschodnich. Niektórzy badacze sugerują także, iż posąg mógł powstać w wieku XIX na zlecenie romantycznego poety Tymona Zaborowskiego, na co ma wskazywać jego stosunkowo dobry stan zachowania i brak odpowiedników archeologicznych.
Słup ma wysokość 2,57 m i kształt czworoboczny, za wyjątkiem zwieńczenia. Zwieńczenie posągu to cztery połączone ludzkie głowy, które przykrywa wspólny "kapelusz". Na bokach posągu znajdują się płaskorzeźby - postacie ludzkie zaopatrzone w różne symboliczne przedmioty, z których najbardziej czytelne są wyobrażenia rogu, szabli i konia.

Lipnica Murowana, woj. małopolskie, pow. bocheński - rzekomy fragment posągu Świętowita w kościele Św. Leonarda
Obecny drewniany kościół pochodzi w końca wieku XV. Według miejscowej tradycji, pierwsza chrześcijańska świątynia w tym miejscu powstała już w połowie XII wieku. Miejsce nie zostało wybrane przypadkowo, gdyż uprzednio miała tu funkcjonować pogańska kącina. We wnętrzu kościoła znajduje się 4,5-metrowy dębowy słup, który - zgodnie z miejscową tradycją - stanowi fragment posągu boga Świętowita. Przez pewien czas słup ten pełnił dla chrześcijan funkcję krzyża (usunięto twarze bóstwa, wycięto znaki krzyża i dołączono do niego poprzeczną belkę). Obecnie służy jako podparcie ołtarza.
W ostatnich latach przeprowadzono badania dendrochronologiczne słupa (pobrano do badań fragment z wewnętrznej części rdzenia) i ustalono, iż najwcześniejszy moment jego powstania to połowa wieku XV. Wykluczone jest zatem przedchrześcijańskie (i wczesnośredniowieczne) jego pochodzenie.