Henryk Sandomierski
Na cześć i dla pamięci dziadka Henryka i rodzonego jego wuja, cesarza rzymskiego Henryka, otrzymał imię Henryk I dlatego, że w domu i rodzinie królów i książąt polskich imię to nadano po raz pierwszy, by nie zatarła się całkowicie pamięć pochodzenia od cesarzy Henryków.
Kronika Jana Długosza
Kronika Jana Długosza
genealogia:
| rodzice ⇒ drzewo genealogiczne | |
|---|---|
| Bolesław III Krzywousty | Salomea, córka Henryka Młodszego, hrabiego Bergu |
| życie | |
| 1126/1133 - 18 X 1166 | |
| panowanie | |
| 1146-1166: Lublin, Sandomierz, Wiślica | |
kalendarium:
1138
-(28 X) Śmierć Bolesława Krzywoustego.- Księżna-wdowa Salomea z Bergu przejmuje Łęczycę.
- Przejęcie opieki nad małoletnim Henrykiem przez Salomeę.
1141
-Wiec w Łęczycy.- Książęta-juniorzy i księżna-wdowa Salomea podejmują decyzję w sprawie wydania Agnieszki, córki Bolesława Krzywoustego za wielkiego księcia kijowskiego, Wsiewołoda Olegowicza.
1142
★
Tejże zimy posłał Wsiewołod syna swojego Światosława, [i] Izasława Dawidowicza z Włodzimierzem Halickim na pomoc swemu zięciowi [swatowi - przyp. wł.] Władysławowi, na braci jego mniejszych - na Bolesławiców. I zjechali się wszyscy w Czersku, i, złupiwszy, wrócili wziąwszy więcej Lachów spokojnych niż zbrojnych. - Latopis kijowski-(zima) Wyprawa Rusinów (sprzymierzonych z Władysławem) na Mazowsze Bolesława Kędzierzawego.- Zdobycie i zniszczenie Czerska przez najeźdźców.
1142/1143
★
[Władysław] stłumiwszy w sobie uczucie braterskiej miłości usposabia się wrogo i z okrutną zaciekłością prześladuje małoletnich jeszcze braciszków, a zająwszy ich grody, postanawia ich wydziedziczyć. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Władysław zajmuje niektóre grody braci przyrodnich.1144
-(27 VII) Śmierć Salomei z Bergu.- Zajęcie Łęczycy.
- Konflikt z Władysławem.
- Władysław odmawia przekazania ziemi sandomierskiej Henrykowi.
1145
★
I rzekł Wsiewołod: "Wzywa mnie Władysław, lacki kniaź, na braci swoich". I rzekł Igor: "Nie chodź ty, lecz pójdziemy my". I poszedł Igor z bratem swoim Światosławem i z Włodzimierzem, a Iziasław Mścisławicz zachorował i poszedł od Włodzimierza, ale Światosław Wsiewołodycz poszedł. I poszli do środka ziemi lackiej. Spotkali braci dwóch Władysławowych - Bolesława i Mieszka, stojących za błotem. I przejechali na tamtą stronę. I pokłonili się [tamci] Igorowi i braciom jego i całowali krzyż między sobą, i tak rzekli: "Jeżeli kto przestąpi krzyżowe całowanie, na tego będą wszyscy". I dali bratu swojemu Władysławowi cztery grody, a Igorowi z braćmi Wiznę. I tak powrócili do siebie, mnogi łup wziąwszy. - Latopis kijowski---
Otóż Władysław, niezbyt ufając swoim zastępom, zaciągnął cudzoziemskie, które tamci [książęta-juniorzy] małą garstką pobili tak, że jak wieść niesie, rzeka Pilica, nad którą stoczono walkę, wezbrała od ich krwi. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-Najazd Władysława (z posiłkami ruskimi) na ziemię łęczycko-sieradzką.
- Rozbicie wojsk Władysława w bitwie nad Pilicą (?).
- Porozumienie pokojowe.
- Odstąpienie Władysławowi czterech grodów (m.in. Łęczycy).
1146
-(zima) Bunt możnowładztwa przeciwko władzy Władysława.-Władysław zrywa pokój z braćmi.
★
Przeto Władysław, bynajmniej nie ufając swoim, ściąga zastępy z obcych narodów i każe im godzić na zgubę braci. Ci nie spodziewając się na przyszłość żadnej skutecznej pomocy schronili się wreszcie z bratem Mieszkiem do miasta Poznania, które jedyne pozostało na ich obronę. [...]I podczas gdy Władysław przez jakiś czas przebywał przy oblężeniu grodu poznańskiego, niosąc ziemiom polskim zagładę przy pomocy barbarzyńskiego ludu swego wojska, Jakub I, arcybiskup gnieźnieński, zbliżywszy się do wojskowych placówek wjechał do obozu Władysława siedząc na swoim małym wózku i karcąc upomniał go pod groźbą kary Bożej, aby zaniechał prześladowania braci i [...] aby starał się przejednać braci i odszedł do swoich ziem. A gdy on jak faraon z sercem zatwardziałym wzgardził usłuchaniem napomnień czcigodnego arcybiskupa, ten wnet skrępował go tamże więzami klątwy jako pyszałka i wroga wiary chrześcijańskiej. - Kronika wielkopolska
---
[Władysław] już rozwinął dokoła całą pomysłowość, całą potęgę sztuki oblężniczej, tym bezpieczniejszy, im większe miał wojsko. Tymczasem młodzi umyślnie ukryli się z małą wprawdzie, lecz zaprawioną w boju garstką, potajemnie naradzając się nad ruszeniem grodowi na odsiecz. [...] [Juniorzy] idą z wolna naprzód na nieprzyjaciela, podkradają się ostrożnie, z dala od obozu pochwytują straże wrogów, wiążą [je], wymuszają [na nich] wydanie tajemnic obozowych. Poznają, że przeciwnik nic nie podejrzewa i wśród uczty gnuśnieje w swawolnej beztrosce. [...] Rzucają się na ucztujących, powalają niebacznych, zabijają oszołomionych. Przez otwarte bramy wypadają grodzianie, wybiega z grodu załoga: ze wszystkich stron rozpraszają gromady nieprzyjaciół, spychają powolnych, wypatrują uciekających i wszędzie szaleją jak lwy wśród trzody kóz. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
[Władysław] następnie zwrócił się do swych braci i przysięgą potwierdził wiarę i pokój z nimi. - Roczniki magdeburskie-(III-V) Ofensywa seniora (przy wsparciu ruskim) na Mazowszu i w Wielkopolsce.
- Początkowe sukcesy Władysława.
- (V) Udana obrona oblężonego Poznania.
- Zawarcie układu rozejmowego.
★
Tymczasem Bolesław i Mieszko, już nie jako małoletni, lecz jako najdzielniejsi z książąt, ściskają Kraków potężnym oblężeniem i ową tygrysicę, która broniła zamku, zmuszają do poddania się. Ona, wyparta wreszcie z grodu i wyzuta z mienia, musiała pójść za mężem i wraz z nim zmarniała wśród utrapień wygnania. - Mistrza Wincentego Kronika Polska-(VI) Ponowny wybuch walk (spowodowany obawą juniorów przed interwencją niemiecką).- (VI/VII) Zajęcie większości grodów śląskich i małopolskich.
- (VII) Książęta-juniorzy zdobywają Kraków.
★
Książęta przybyli do króla, a przyrzekłszy trybut otrzymali z rąk jego swą ojcowiznę. - Roczniki magdeburskie-(16 VIII-IX) Wyprawa Konrada III na Polskę w celu odzyskania tronu dla Władysława.- Juniorzy wypłacają okup Konradowi III.
- (IX) Wycofanie się wojsk niemieckich.
1147-1149
-Prawdopodobny udział w krucjacie króla niemieckiego Konrada III do Ziemi Świętej.1149
-Legat papieski Gwidon rzuca klątwę na juniorów.- Zatwierdzenie klątwy przez papieża Eugeniusza III.
- Bojkot interdyktu przez Episkopat, książąt i możnowładztwo polskie.
★
Iziasław [Mścisławicz] zaś przyszedł do Włodzimierza [Wołyńskiego] i począł słać w Węgry do króla, zięcia swego, i w Lachy do swata swojego Bolesława i Mieszka, i Henryka, i do kniazia czeskiego, swata swojego, Władysława, prosząc od nich pomocy, aby sami wsiedli na koń z pułkami swoimi i poszli ku Kijowu [...]A Bolesław sam przyjechał z bratem swoim Henrykiem, a Mieszka zostawili strzec ziemi od Prusów. [...]
W tym też czasie przyszła wieść do Bolesława i do brata jego Henryka od brata Mieszka, że idą Prusowie na ziemię ich. - Latopis kijowski-Wyprawa zbrojna Bolesława Kędzierzawego i Henryka na Włodzimierz Wołyński i Łuck, w celu poparcia Izasława.
- (jesień) Wycofanie się książąt polskich z Rusi w związku z najazdem pruskim na Mazowsze.
1154-1155
★
1154. Henryk książę Sandomierza wyjechał do Jerozolimy. - Rocznik lubiński---
[Henryk] dobrawszy sobie rycerzy z ochotników przeprawił się do Ziemi Świętej z oddziałem doborowego wojska, powierzywszy swoje ziemie: sandomierską i lubelską, pod zarząd i opiekę księcia i monarchy Bolesława. [...]
Gdy szczęśliwie dotarł do Ziemi Świętej i uczcił Grób Święty, przyłączył się do wojska króla jerozolimskiego, Baldwina [III]. Pełniąc bardzo dzielnie powinność rycerską w walce z Saracenami, marzył o zdobyciu palmy męczeńskiej. Ale los nie dał mu wtedy tego osiągnąć. Spędziwszy tam cały rok, kiedy padła część jego żołnierzy, częściowo w tych walkach, częściowo wskutek niedogodnego klimatu, wrócił zdrowy do kraju. - Kronika Jana Długosza-Henryk bierze udział w krucjacie do Ziemi Świętej.
- Przekazanie zarządu nad ziemią sandomierską Bolesławowi Kędzierzawemu.
1156
-Sprowadzenie zakonu Joannitów (Rycerskiego Zakonu Szpitalników Św. Jana z Jerozolimy) na ziemie polskie.1159
★
[Po] tym zaś roku [1158 - przyp. wł.] zaczął Jarosław halicki domagać się [wydania] Iwana Rościsławicza, syn stryja swojego. Jarosław bowiem podmówił był kniaziów ruskich i króla [węgierskiego], i lackich kniaziów, aby byli jemu wspomożycielami przeciw Iwanowi. I obiecali jemu wszyscy. I posłali posły do Kijowa do Iziasława Dawidowicza: [...] król [węgierski] męża swojego i od Lachów mężów ich. - Latopis kijowski-Bolesław (wraz z Mieszkiem i Henrykiem) udziela dyplomatycznego wsparcia księciu halickiemu Jarosławowi Ośmiomysłowi w jego sporze z Iwanem Rościsławiczem, księciem dźwinogrodzkim.1161
-(21 V) Udział w zjeździe książąt piastowskich w Łęczycy.1165
-Najazd pruski na Mazowsze.1166
★
Zebrawszy więc razem liczne wojsko najlepiej wyćwiczonych [ludzi] gotuje się [Bolesław i Henryk] do najazdu na prowincje Getów żadną wprawdzie sztuką nie obwarowane, lecz niedostępne z powodu naturalnego położenia. [...] Zwiadowcy i przewodnicy wojsk zapewniają, że znaleźli niezawodną krótszą drogę przez knieje; byli bowiem i nieprzyjaciół podarkami przekupieni, i o zasadzce na swoich powiadomieni. Tędy po wąskiej ścieżce gnają na wyścigi pierwsze szeregi doborowego wojska, gdy [nagle] z zasadzki wyskakują z obu stron nieprzyjaciele; i nie tylko z dala rażą pociskami, jak to kiedy indziej czynić zwykli, lecz jak gdyby w tłoczni ściśniętych prasą rozgniatają. [...] Tak przez zdradziecki podstęp przepadło bitne wojsko! - Mistrza Wincentego Kronika Polska---
W roku 1166 rządzili w Polsce najspokojniejsi książęta Bolesław, Mieszko, Kazimierz. Czwarty ich brat, książę Henryk bez potomka umarł. Ziemie jego zostały podzielone na trzy części. Okazalsza część i siedziba jego władztwa, to jest Sandomierz przypadła starszemu bratu Bolesławowi. Tego samego roku i tego samego dnia, błogosławionej pamięci Mateusz biskup krakowski zmarł w Chrystusie. - fragment dokumentu kancelarii kapituły krakowskiej z dnia 31 XII 1167-Henryk wraz z bratem Bolesławem Kędzierzawym wyprawiają się przeciwko pogańskim Prusom.
- Książęta wpadają w zasadzkę przygotowaną przez przekupionych przewodników.
- (18 X) Śmierć Henryka Sandomierskiego.
Henryk Sandomierski (prawdopodobnie pośrodku)
na rewersie denara Bolesława Kędzierzawego
ciekawostka:
W latach 1958-60 w podziemiach kolegiaty wiślickiej, w trakcie prowadzonych badań archeologicznych, odnaleziono pozostałości dwóch kościołów romańskich. Najważniejszym znaleziskiem była jednak płyta Orantów - gipsowa posadzka (wykonana ok. 1170 roku), przedstawiająca zapewne fundatorów pierwszej świątyni - Henryka Sandomierskiego i Kazimierza Sprawiedliwego (wraz z żoną Heleną i synami Kazimierzem i Bolesławem). Zachował się również fragment łacińskiego napisu: hi conculcari querunt ut in astra levari possint et pariter ve... (ci oto pragną być podeptani, aby mogli wznieść się ku gwiazdom i razem...).
| zdjęcie płyty Orantów |
|---|
ważniejsze fundacje:
| kolegiata Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Wiślicy (romańska) - (współfundacja wraz z bratem Kazimierzem) | |
| kościół Św. Marcina z Tours w Opatowie (możliwa fundacja brata Kazimierza) | |
| 1156/ 1166 | komandoria, szpital i kościół (romański) Joannitów w Zagości nad Nidą |
przyczyna śmierci:
| 18 X 1166 | zginął w bitwie z Prusami w czasie krucjaty (książę wraz ze swoim oddziałem został wciągnięty przez pruskich przewodników w zasadzkę na mokradłach: w boju liczne odniósłszy rany, na próżno przez swoich broniony, pierwej żywot niżeli oręż położył, gdyż radniej mu było umrzeć chwalebnie niż żyć z niesławą) |
|---|
pochówek:
| 1166 | prawdopodobnie kolegiata Narodzenia NMP w Wiślicy (obecnie jako bazylika mniejsza) |
|---|---|
| zdjęcie kolegiaty w Wiślicy | |
źródła:
- August Bielowski, Monumenta Poloniae Historica, Lwów, Kraków 1864-1893, [tłum. wł.]
- Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, oprac. i tłum.: Karol Mecherzyński, t. I-V, Kraków 1867-1870
- Kronika Wielkopolska, oprac.: Brygida Kürbis, tłum.: Kazimierz Abgarowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965
- Latopis kijowski 1118-1158, oprac. i tłum.: Edward Goranin, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1995
- Mistrza Wincentego Kronika Polska, oprac.: Brygida Kürbis, tłum.: Kazimierz Abgarowicz, Brygida Kürbis, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
literatura:
- Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
- Mariusz Dworsatschek, Władysław II Wygnaniec, TAiWPN Universitas, Kraków 2009
- Kazimierz Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Oficyna Wydawnicza VOLUMEN, Warszawa 1993
- Karol Olejnik, Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
- Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1891
- Maciej Przybył, Mieszko III Stary, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002
- Stanisław Smolka, Mieszko Stary i jego wiek, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959
- Bogdan Snoch, Protoplasta książąt śląskich, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1985
- Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
- Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
- Agnieszka Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski (1126/1133 - 18 X 1166), Wydawnictwo Avalon, Kraków 2009
ilustracje:
- Kazimierz Stronczyński, Dawne monety polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów. Cz. 2 Atlas, Piotrków 1884
- Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com