Kazimierz II Sprawiedliwy

genealogia:

kalendarium:

1145

1157

I gdy nam złożono przysięgę wierności i gdy dla poręki [...] przyjęliśmy jako zakładników Kazimierza, brata księcia [Bolesława Kędzierzawego], oraz innych wielmożów, wracamy z chwałą prowadzeni przez Boga. - fragment listu cesarza Fryderyka Barbarossy do Wibalda z Korbei, opata w Stablo

1163

ok. 1165

1166

• Bolesław włącza ziemię sandomierską do dzielnicy senioralnej i wydziela Kazimierzowi kasztelanię wiślicką.

1168

[...] pierwsi z książąt, Jaksa mianowicie oraz ów sławny Świętosław [...] i prawie wszyscy dostojnicy nakłaniali mnie [Kazimierza] usilnie, chociaż się opierałem, do tego panowania, abym wygnawszy najmiłościwszego księcia, brata mego Bolesława, po nieszczęsnym przywłaszczeniu [sobie tronu] bezpieczniej panował. Ale ja wolałem uścisk bratniej miłości przenieść nad wszelkie panowanie [...] - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Możni pod przywództwem Jaksy z Miechowa i Świętosława z Łabędziów organizują nieudany (m.in. wskutek niechętnej postawy Kazimierza) rokosz przeciwko Bolesławowi.

1173

• Kazimierz obejmuje całość ziemi sandomierskiej.
• Przejęcie opieki nad małoletnim bratankiem Leszkiem.

1177

1177. Kazimierz wkroczył do Krakowa w celu opanowania go. - Rocznik kapituły krakowskiej
---
[Kazimierz] udaje się do Krakowa po kryjomu z małym orszakiem, dbając o to, żeby zajęcie jego nie wydało się raczej czynem gwałtu niż następstwem dobrowolnego wyboru obywateli. Liczne wojska zabiegają mu drogę z niewypowiedzianą radością [...] Również bramy miasta, choć zabezpieczone niezwyciężoną strażą, bez wezwania stają otworem, a z zamku wybiegają ci, których Mieszko postawił na czele załogi miasta, i wszyscy biją czołem u podnóżka Kazimierza. [...] książę od wszystkich hołd odbiera. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Obalenie pryncypatu Mieszka.
• Kazimierz przejmuje władzę w Krakowie.

1177 albo 1179

Atoli opuszczają go [Mieszka] i jego ulubieńcy, niepomni zgoła wielkich dobrodziejstw. Wśród nich książę Odo, pierworodny jego syn, jako najzaciętszy wróg usiłuje usunąć korzeń własnego pnia, na własną głowę sprowadza pożar, z zaciętością wielką nastając na zgubę ojca [...] aby odsunąć od panowania synów macochy, którym ojciec przyrzekł dziedzictwo po sobie. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
1179. Mieszko Stary ucieka. - Rocznik kapituły poznańskiej
---
[Mieszko] opuszczony niemal przez wszystkich, ustąpił równocześnie z ojczyzny i królestwa, zadowalając się wraz z żoną i trzema synami miasteczkiem Raciborzem. - Kronika wielkopolska

• Mieszko Laskonogi udziela schronienia Mieszkowi III (i jego młodszym synom) w Raciborzu.

Również wszyscy naczelnicy Pomorzan nie tylko odmawiają posłuszeństwa, ale i swój oręż wrogo przeciw niemu obróciwszy wszyscy cieszą się [z tego], że podlegają władzy Kazimierza. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

Odona zaś odznaczył księstwem poznańskim, a Lestkowi zatwierdził dzielnice pozostawione [mu] testamentem ojca, opiekę nad nim poruczył rządcy tych dzielnic, księciu [palatynowi - przyp. wł.] Żyronowi, obdarzonemu wszelkimi zaletami. Sambora, siostrzeńca tego Żyry, osadził w marchii gdańskiej. Również niejakiego Bogusława czyli Teodoksa ustanawia księciem Pomorzan. Gnieźnieńską zaś dzielnicę, która dla wszystkich Lechitów jest metropolią, wraz z miastami biskupimi dokoła wcielił do własnego księstwa. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Przekazanie księstwa poznańskiego Odonowi.
• Zatwierdzenie mazowiecko-kujawskiego władztwa bratanka Leszka Bolesławowica.
• Nadanie ziemi gdańskiej Samborowi, a księstwa słupsko-sławieńskiego Bogusławowi.
• Kazimierz włącza dzielnicę gnieźnieńską do dzielnicy senioralnej.

ok. 1178

Wasilko Drohicki, syn Jaropełka, powaśniwszy się z Włodzimierzem Mińskim, wezwawszy Polaków i Mazowszan na pomoc, poszedł na Brześć i nad rzeką Bugiem spotkawszy się z nim stoczyli bitwę; Włodzimierz stracił wielu ludzi i uszedł do Mińska, a Wasilko z Polakami zajął Brześć. Jednak bojąc się samemu tam zostać, zostawił w nim brata żony swojej, księcia mazowieckiego z Polakami, a sam powrócił do Drohiczyna. Włodzimierz Wołodarewicz zebrał wojsko, wziął pomoc od Połocczan, [...] Brześć wziął i Mazowszan licznych pobił [...] Potem poszedł za Bug (na Podlasie) na Wasilka, który z niemałym wojskiem Polaków i Mazowszan stał nad rzeką Nur [Nurzec] za Drohiczynem. Włodzimierz nastąpił na niego, bili się od rana do południa [...] i Polacy widząć mnóstwo swoich zabitych, odstąpili do [pobliskiego] lasu; wówczas Włodzimierz uderza na Wasilka i Mazowszan i wszystkich w mieście zabija. [...] Wasilko z nielicznymi ludźmi uszedł do swojego teścia [szwagra - przyp. wł.] Leszka, który wówczas zebrał wojsko, poszedł na Włodzimierza i zmusił go do oddania Podlasia Wasilkowi i udania się do Brześcia za rzekę Bug. Wasilko nie mając czym Polakom zapłacić [...] ustąpił teściowi [szwagrowi - przyp. wł.] po sobie całe swoje księstwo, ponieważ nie miał dzieci. - Latopis połocki

• Kazimierz i Leszek Bolesławowic udzielają pomocy zbrojnej Wasylkowi.
  • Zdobycie Brześcia.
    • Wasylko osadza Leszka Bolesławowica w Brześciu.
• Włodzimierz miński (przy wsparciu Połocczan) odbija Brześć z rąk Leszka i najeżdża Podlasie.
  • Wojska Wasylka, Kazimierza i Leszka zostają pokonane pod Drohiczynem.
    • Wasylko udaje się na dwór Leszka (do Płocka).
• Zwycięska ofensywa wojsk mazowieckich przeciwko Włodzimierzowi.
  • Odzyskanie Podlasia (z Drohiczynem).
• Wasylko przekazuje Leszkowi ziemię drohiczyńską, w związku z brakiem środków finansowych na pokrycie kosztów interwencji zbrojnej Mazowszan.

1179/1180

Między nimi, to znaczy Mieszkiem [Laskonogim] i Bolesławem [Wysokim], powstał spór z powodu podziału wspomnianej prowicji [śląskiej]. W następstwie tego Mieszko zmusił brata swego Bolesława do ucieczki z miasta Wrocławia. - Kronika wielkopolska

1180. Książę Polski dla uzyskania przeciwko bratankowi swemu pomocy cesarskiej, przesłał [albo obiecał - przyp. wł.] dziesięć tysięcy marek [odpowiednik polskiej grzywny - przyp. wł.] cesarzowi. - Rocznik koloński większy

Odzyskawszy ją [dzielnicę śląską] z niemałym trudem, Kazimierz oddał ją Bolesławowi. Lecz i wojowniczość jego brata, mianowicie tegoż Mieszka, poskromił przez nadanie mu kilku grodów; a również brata ich Konrada mianował księciem marchii głogowskiej. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
Mieszkowi zaś [...] - kiedy ochrzcił swojego syna, któremu nadał swe imię Kazimierz - dołączył z radością księstwo bytomskie i oświęcimskie wraz z okolicą i wszystkimi ich przyległościami. - Kronika wielkopolska

• Kazimierz odstępuje kasztelanię bytomską i oświęcimską Mieszkowi Laskonogiemu (w zamian za zgodę na powrót Bolesława Wysokiego na Śląsk) i zostaje ojcem chrzestnym pierworodnego syna Mieszka - Kazimierza.
• Wydzielenie ziemi głogowskiej z księstwa wrocławskiego Bolesława i przekazanie jej Konradowi Laskonogiemu.

1180

• Uprzywilejowanie Kościoła w Polsce.

1181

[Mieszko] córkę bowiem wydaje za mąż za jednego ze swoich, który niegdyś był na Pomorzu poborcą podatków. Przy jego pomocy pozyskuje nie uległość wprawdzie, lecz przyjaźń i życzliwość Pomorzan. Pokładając w nich ufność, z garstką zbrojnych podkrada się nocą pod metropolię, o świcie osacza ją, zdobywa i wkracza jako zwycięzca. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

ok. 1181

Mówi więc Mieszko do brata: "Czy ty nie wiesz, że Bolesław Władysławowic jest naszym wspólnym wrogiem? On bowiem pragnie naszą wolność zaprzedać Niemcom, aby za cenę danin składanych przez innych ulżyć swojej u nich niewoli. On ciągle depcze nam po piętach, to aby zemścić się na nas za krzywdy ojca, to aby zniszczywszy nas zupełnie, sam - nie daj Boże - zagarnął wolny pryncypat. [...] Jeśli więc jego porzucisz, ja odstępuję od skargi i zrzekam się całkowicie prawa pierworództwa". Skoro więc łatwowierny Kazimierz go odtrącił, chytry Mieszko wnet zaprzysiągł mu [Bolesławowi Wysokiemu] więzy przyjaźni. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

1182

[...] dzielny Kazimierz [...] zwraca się ku ościennym krajom, wzgardziwszy zamykaniem się w ciasnych granicach ojczyzny. Wkroczywszy na Ruś podchodzi pod pierwsze miasto Brześć, dobrze zabezpieczone zarówno dzięki załodze, jak sztuce i naturalnemu położeniu, i ściska zewsząd dokuczliwym oblężeniem. [...]
Nadchodzi bowiem grodowi na odsiecz książę bełski Wsiewołod z książętami włodzimierskimi, z panami halickimi, z doborowymi oddziałami obcych posiłków, z tysiącami Partów. [...]
[Kazimierz] rozbiwszy więc niczym piorun spadający pierwszą linię bojową przeciwników, żelazny mur oręża włócznią przebija, mieczem rozrąbuje, nieprzyjaciół po ziemi kładzie niby trawę w polu. [...] Gdy dość już długo trwała wrzawa walki, wówczas ludzie Kazimierzowi jeden po drugim pospieszają [...]. Ujrzawszy jednak znak zwycięskiego orła radośnie przedzierają się poprzez zwały trupów i tym usilniej prą do zwycięstwa, z im większą chlubą patrzą na tryumf swego księcia, tak wielki, że z tylu tysięcy nieprzyjaciół tylko ich książę wymknął się ze zwinnością pegaza. [...]
Tak zdobywszy gród i odniósłszy zwycięstwo [Kazimierz] ustanowił [tego] księcia, którego był wysunął. - Mistrza Wincentego Kronika Polska
---
1182. Książę Kazimierz zwyciężył Rusinów. - Rocznik kapituły krakowskiej

• Zwycięstwo nad wojskami Wsiewołowa bełskiego i wspierających go oddziałów włodzimierskich, halickich i jaćwięskich pod Brześciem.
• Kazimierz zdobyca Brześć i osadza w nim Światosława.

ok. 1183

Atoli po upływie krótkiego zaledwie czasu ustanowiony książę [Światosław] zostaje zgładzony podaną mu przez swoich trucizną. Dzielnicę zgładzonego [księcia] Kazimierz oddaje łaskawie jego bratu, księciu włodzimierskiemu Romanowi, aby mu był powolny. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Kazimierz osadza w Brześciu swojego siostrzeńca, Romana.

1184

[Mieszko] uzyskawszy u cesarza przyzwolenie [na działania] przeciw Kazimierzowi - bardzo wielu sobie zjednuje i na zgubę brata namawia. [Aliści], gdy spośród nich znaczniejsi w wysokim pomieszczeniu jakiegoś zamku w sprawie wygnania Kazimierza naradzają się i sprzysięgają, nagła zagłada pozbawia ich wszelkiej możności rady i szkody. [Ów] bowiem zamek, acz trwałej budowy, żadną siłą ani żadną wichurą nie uderzony, lecz niezbadanym wyrokiem boskim nagle wstrząśnięty, wszystkich prawie przywalił, a niektórych życia pozbawił. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

1186

• Dzielnica kujawsko-mazowiecka przechodzi we władanie Kazimierza.

1187

• Władzę w Haliczu obejmuje Włodzimierz Jarosławowicz, po uprzednim wygnaniu brata Olega (popieranego przez Kazimierza).

[...] w jakimś porywie zuchwałości wkradł się on [Włodzimierz] niegdyś z rabusiami do granic Kazimierza i porwane niewiasty znakomitych panów uprowadził prawem rozboju w najdalsze kraje barbarzyńców. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

1188

Tego to Romana szczodrobliwy Kazimierz za szczególne zasługi odznaczył nadaniem mu królestwa Haliczan po wygnaniu ich króla [księcia - przyp. wł.] Włodzimierza. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Kazimierz osadza Romana Mścisławicza w Haliczu (po uprzednim wygnaniu Włodzimierza).

[Włodzimierz] błaga króla węgierskiego Belę [III], aby mu pomógł odzyskać tron. Król nie tyle z litości dla wygnańca, ile z chciwości panowania wypędza ustanowionego tam Romana króla, zajmuje królestwo, swojego wprowadza syna [Andrzeja II]. Wygnańca zaś, aby nie był przeszkodą, związanego zamyka w więzieniu na Węgrzech. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Król węgierski Bela III zdobywa Halicz, osadza tam swego syna Andrzeja i więzi Włodzimierza.

1189

[Cesarz] dodawszy mu [Włodzimierzowi] mężów swoich, posłał go do Kazimierza do Lachów, każąc mu zawieźć [kniazia] do Halicza wedle jego woli. [...] Kazimierz zaś dodał mu męża swego Mikołaja i posłał go do Halicza. Haliccy zaś mężowie spotkali go z radością wielką, kniazia swego i dziedzica, a królewicza przegnali z ziemi swojej. I usiadł Włodzimierz na stolcu brata swego i ojca swego w dzień Zbawiciela. - Latopis kijowski

• (19 VIII) Wojska małopolskie (dowodzone przez wojewodę krakowskiego Mikołaja) wkraczają do Halicza (z polecenia cesarza Fryderyka Barbarossy).
  • Intronizacja Włodzimierza.

1191

Gdy więc książę [Kazimierz] zajęty był sprawami w odległych okolicach, rozgłaszając kłamliwie, że został zgładzony, różne [też] zmyślają przyczyny śmierci. Doradzają kasztelanowi, aby nadciągnął wraz z Mieszkiem i usiłują zająć miasto pozbawione przyjaciół Kazimierza. Tymczasem świątobliwy biskup krakowski Pełka z garstką najwierniejszych przyjaciół zawczasu przychodzi miastu na pomoc. Chociaż stawiał buntownikom silny opór, w końcu mieszkańcy popełniają zbrodnię zdrady: miasto poddaje się, otwiera się gród, a zdradzieckie potwory przywłaszczają sobie odznaki dostojeństw, prefektury, trybunat, świetny konsulat, senatorskie godności i wszystkie urzędy. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Zajęcie Krakowa przez Mieszka.

Skoro [ludzie] Mieszkowi usłyszeli, że Kazimierz ożył, co więcej, że z bliska zagraża razem z księciem włodzimierskim Romanem i księciem bełskim Wsiewołodem, [natychmiast] pod osłoną nocy pouciekali. [...]
[...] Kazimierz śmiało wyruszył na Kraków, który odzyskał w tej samej chwili, kiedy go opasał oblężeniem. [...]
Oto załoga tylu wyborowych wojowników broni grodu stołecznego wyposażonego najstaranniej we wszelkie pomoce [obronne] i zasobnego w nadmiar wszelkich zapasów! Wszyscy [są tam] zaprawieni w wojowaniu, wszyscy zaprzysiężeni, wszyscy zaciekle zgrzytają zębami, wszyscy [są] do przelewu krwi gotowi, wszyscy razem uzbroili się na zgubę Kazimierza! Ich siłę bojową tu wspomaga [Bolesław] Mieszkowic dowodzący załogą [...] - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Kazimierz odbija Kraków z rąk wielkopolskich (dzięki wsparciu wojsk ruskich).
  • Pojmanie i uwięzienie Bolesława.

[Kazimierz] zaraz wyzwala z niewoli synowca, wraz z całą gromadą jego [ludzi], na drogę zaopatruje i jakby szczególny dar odsyła bratu odebrawszy gród [stołeczny] i [inne] grody, które brat był zajął. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

1192

[Kazimierz] śmiało podejmuje mozoły [wojny] z Getami. Zgnębiwszy wielce ich pogranicze i ledwie pokonawszy ich w licznych starciach, bierze się odważniej do [poskromienia] dzikości krnąbrnych Połekszan, z którymi dotychczas nie wojował ani zbrojnie ich nie zaczepiał. [...]
Ponieważ pewien Rusin, książę drohiczyński, miał zwyczaj potajemnie wspierać tych rozbójników [Połekszan], [Kazimierz] doznaje pierwszych ukłuć oburzenia. Skoro tylko [został] zamknięty w grodzie, który jest stolicą jego księstwa i zwie się Drohiczyn, [tak] zgnębiony został uciskiem oblężenia, że nie tyle przystał na warunki poddania, ile zgoła popadł w stan wiecznego poddaństwa. [...]
[...] Lechici, żeby się nie wydawało, iż są bezczynni, tym ostrzej biorą się do pustoszenia: gontyny, grody, wsie, wysokie budowle mieszkalne, gumna ze zbożem spowijają pożogą. - Mistrza Wincentego Kronika Polska

• Zdobycie Drohiczyna.

• Spalenie Gniezna.

1194

Kazimierz II Sprawiedliwy
Jana Matejki

heraldyka:

ciekawostka:

Któregoś dnia książę Kazimierz został zaproszony przez swego poddanego, Jana do pojedynku w kości, w którym nagrodą była ogromna ilość srebra. Książę zwyciężył. Przeciwnik z żalu i złości, odruchowo uderzył księcia pięścią w twarz i uciekł, bojąc się książęcego gniewu. Gdy go pojmano, spodziewał się najgorszego, ale Kazimierz go... nagrodził i podziękował mu za nauczkę, iż władcy nie przystoi powierzać żadnych spraw przypadkowemu trafowi.

ważniejsze fundacje:

przyczyna śmierci:

Prawdopodobnie OTRUTY (na kartach Kroniki Polskiej Wincentego Kadłubka znajduje się informacja, iż książę zmarł nagle w czasie uczty, którą zorganizował z okazji dziesięciolecia sprowadzenia do Krakowa relikwii Św. Floriana: kiedy wszyscy wszędy się weselili - [książę], ta jedyna - ta osobliwa gwiazda ojczyzny, gdy zadawał właśnie pewne pytania biskupom o zbawienie duszy, wychyliwszy maleńki kubek - na ziemię się osunął i ducha wyzionął).

miejsce pochówku:

KATEDRA W KRAKOWIE.

literatura:

• Andrzej Jureczko, Testament Krzywoustego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
• August Bielowski, Monumenta Poloniae Historica, Lwów, Kraków 1864-1893
• Franciszek Piekosiński, Uwagi nad ustawodawstwem wiślicko-piotrkowskim króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1891
• Karol Olejnik, Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988
• Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich, Wydawnictwo Historyczne, Poznań - Wrocław 2001
• Maciej Przybył, Mieszko III Stary, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002
• Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
• Mariusz Trąba, Lech Bielski, Poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Park, Bielsko Biała 2003
• Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
• Przemysław Wiszewski, Bolesław Kędzierzawy i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Przemysław Wiszewski, Kazimierz Sprawiedliwy i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Przemysław Wiszewski, Mieszko III Stary i jego czasy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002
• Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
• Stefan K. Kuczyński, Księga królów i książąt polskich, Świat Książki, Warszawa 1999

ilustracje:

• Józef Ignacy Kraszewski, Wizerunki książąt i królów polskich z 39 rycinami Ks. Pillati'ego oraz inicjałami Cz. Jankowskiego, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1888
• Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]
• Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com