Zygmunt II August
Jest miernego wzrostu, bardzo szczupły i chudy, czarno zarasta, ma brodę rzadką, płeć śniadą, i nie zdaje się być bardzo silnej, ale raczej delikatnej konstytucji.
relacja nuncjusza Juliusza Ruggieri'ego
relacja nuncjusza Juliusza Ruggieri'ego
genealogia:
| rodzice ⇒ drzewo genealogiczne | |
|---|---|
| Zygmunt I Stary | Bona, córka Jana Galeazza Sforzy, księcia Mediolanu |
| życie | panowanie |
| 1 VIII 1520 (Kraków) - 7 VII 1572 (Knyszyn) | LITWA: 1529 - 1569 POLSKA: 1548 - 1569
|
| małżeństwa (konkubinaty) | |
| |
| potomstwo (naturalne) ⇒ drzewo genealogiczne | |
| |
kalendarium:
1522
-(4 XII) Rada litewska uznaje sukcesję Zygmunta na tronie wielkoksiążęcym.1529
-(18 X) Zygmunt zostaje wyniesiony na tron wielkoksiążęcy litewski.-(18 XII) Elekcja vivente rege Zygmunta na tron polski.
1529-1534
-Edukacja pod kierunkiem Giovanniego Silvio de Mathio (Amatusa), włoskiego humanisty.1530
-(20 II) Koronacja młodocianego Zygmunta w katedrze wawelskiej.1540
-(II) Zygmunt zostaje odznaczony przez papieża Pawła III tytułem Defensor Fidei (Obrońca Wiary).1543
-(6 V) Małżeństwo z Elżbietą, córką Ferdynanda I Habsburga, cesarza rzymskiego.1544
★
Tam [na sejmie brzeskim - przyp. wł.] była rada o wielu rzeczach; lecz ta była najgłówniejsza, jeśli król stary miał puścić Księstwo Litewskie synowi czy po staremu sam oboje dzierżeć, a syna i z żoną mieć przy sobie. Było wielu panów, którzy nie radzili tego dzielić. Tegoż zdania była i królowa Bona; lecz większa część senatorów, łapając łaski u pana młodego, przemogła, iż król puścił synowi Księstwo Litewskie, zostawiwszy sobie tylko ten tytuł: Sumpremus Dux Lituaniae. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-Sejm litewski w Brześciu.- (6 X) Objęcie władzy namiestniczej w Wielkim Księstwie Litewskim.
- Rewizja statutu litewskiego.
1545
-(15 VI) Śmierć Elżbiety Habsburżanki.1546
-Zygmunt porządkuje sprawy monetarne na Litwie.- Wycofanie z obiegu półgroszków świdnickich (o znacznie zaniżonej zawartości kruszcu).
1547
-(28 VII/6 VIII) Potajemne małżeństwo z Barbarą, córką Jerzego Radziwiłła, kasztelana wileńskiego i hetmana wielkiego litewskiego.1548
-(1 IV) Śmierć Zygmunta Starego.- Zygmunt obejmuje władzę w państwie polsko-litewskim.
- Ujawnienie małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną.
★
Rozumiemyć to my, MKrólu, iż ta cna pani jest uraczona od Boga wszytkimi cnotami, uczciwością, świątobliwością; rozumiemy, iż się w niej wszystko to najduje czego potrzeba w królewskiej żenie; lecz iż ona stanem WKM równą nie jest, iż się to bez rady koronnej, bez wiadomości tych, na których należy, stało, żoną WKM a królową polską być nie może. - fragment wystąpienia Piotra Boratyńskiego, sędziego ziemskiego przemyskiego-(31 X-12 XII) Sejm w Piotrkowie (pod laską Jana Sierakowskiego).- Konflikt ze szlachtą nie uznającą małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną.
1549
-(14 V-1 VI) Zamieszki studenckie w Krakowie (tzw. bunt żaków).-Przedłużenie pokoju polsko-tureckiego.
-Biskup chełmiński Stanisław Hozjusz zawiera (w Pradze) przymierze z Habsburgami (w imieniu Zygmunta).
- Zygmunt zobowiązuje się do nieinterwencji w sprawy węgierskie.
★
Tegoż roku od Tatar ruskie i podolskie kraje w ludziach i majętnościach wielkie wzięły szkody. Peremirkę Tatarzyn spalił, kniazia Wiśniowieckiego i z żoną wziął, i wiele przy tym ludzi chrześcijańskich pomordował i wziął z niewolą [...] - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(IX) Najazd tatarski na Podole i Wołyń.- Tatarzy zdobywają zamek w Peremirce (należący do Iwana Wiśniowieckiego).
1550
-Sejm radomski wydaje uchwałę zakazującą szlachcie polskiej oddawania się zajęciom mieszczańskim (np. handlem lub rzemiosłem) pod karą utraty szlachectwa.-(15 V-26 VII) Sejm w Piotrkowie (pod laską Mikołaja Sienickiego).
- Potwierdzenie praw i przywilejów szlachty polskiej.
-(7 XII) Koronacja Barbary Radziwiłłówny.
-(12 XII) Zygmunt wydaje edykt przeciw innowiercom.
1551
-Zatwierdzenie praw i przywilejów bojarów litewskich.-(8 V) Śmierć Barbary Radziwiłłówny.
-(jesień) Najazd tatarski na Kijowszczyznę i Bracławszczyznę.
- Bracław zostaje zdobyty i spalony przez Tatarów.
1552
-(2 II-11 IV) Obrady sejmu (pod laską Rafała Leszczyńskiego).- Zawieszenie egzekucji wyroków sądów duchownych przez władze świeckie.
★
[Zygmunt] przyjechał do Królewca, gdzie cały tydzień mieszkał, a książę pruskie podejmował dwór wszystek, i tak hojnie, iż co jedno kto zamyślił, wszystkiego dawano. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(jesień) Wizyta u Albrechta Hohenzollerna w Królewcu.1553
-(1 II-29 III) Obrady sejmu (pod laską Mikołaja Sienickiego).-(30/31 VII) Małżeństwo z Katarzyną, córką Ferdynanda I Habsburga, cesarza rzymskiego.
-(3 VIII) Traktat pokoju i przyjaźni z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym.
1554
-Zakon Inflancki zawiera antypolskie przymierze z Moskwą.-(25 XI) Pierwszy na ziemiach polskich synod kalwiński (w Słomnikach).
1555
-(22 IV-15 VI) Sejm w Piotrkowie (pod laską Mikołaja Sienickiego).- Szlachta wysuwa postulat utworzenia kościoła narodowego.
1556
-(1 II) Bona Sforza opuszcza Polskę i udaje się do Bari.★
Tego roku poczęły się w Inflanciech nieprzyjaźni pomiędzy arcybiskupem ryskim, powinnym królewskim, a bratem rodzonym książęcia pruskiego, a między nowym inflanckim mistrzem Firstemberkiem. Zaczym król tam posłał Kaspra Łąckiego, który niż dojechał do arcybiskupa, zabit jest od Inflantów nad prawo po wszystkim świecie zachowałe. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-Wilhelm von Fürstenberg, wielki mistrz Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach pojmuje i więzi arcybiskupa ryskiego, Wilhelma.- Inflantczycy zabijają posła królewskiego Kaspra Łąckiego, wysłanego z interwencją za uwięzionym arcybiskupem.
1556-1557
-(6 XII-14 I) Obrady sejmu (pod laską Mikołaja Sienickiego).- (13 I) Zygmunt wydaje edykt zakazujący wprowadzania zmian religijnych.
- Zawieszenie jurysdykcji kościelnej nad innowiercami.
1557
-Reforma agrarna.- Odgraniczenie posiadłości wielkoksiążęcych od prywatnych.
- Na Litwie zostaje wprowadzona jednolita jednostka pomiaru ziemi - włóka (= 30 mórg = ok. 17 ha).
- Oznaczenie jakości ziemi.
★
Ściągnęło się wojsko dosyć prędko, tak iż król miesiąca lipca z Wilna się ruszył i do Pozwola przyszedł z wojski. [...][...] chocia król słuszną przyczynę miał zwojować inflancką ziemię i podbić ją pod moc swoją, jednak uchodząc rozlania krwie chrześcijańskiej a mając wzgląd na pokorę Firstemberkową, odpuszcza mu jego występ i do łaski swej przypuszcza. I tak ta wojna skończona jest pokojem. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(VII-VIII) Zygmunt wyprawia się zbrojnie na Inflanty.
- (13 IX) Zawarcie porozumienia pokojowego (w Pozwolu) z Wilhelmem von Fürstenberg (zawarte w związku z przeprosinami wielkiego mistrza, ukaraniem zabójców Kaspra Łąckiego i obietnicą wynagrodzenia krzywd arcybiskupa ryskiego).
1558
-W Krakowie powstaje pierwsza poczta, prowadzona przez Włocha Prospera Provanę, służąca głównie celom dyplomatycznym.1558-1559
-(5 XII-8 II) Obrady sejmu (pod laską Mikołaja Sienickiego).1559
-(31 VIII) Zygmunt zawiera (w Wilnie) pakt z Gothardem Kettlerem, wielkim mistrzem Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach.- Zakon Inflancki oddaje się pod opiekę Zygmunta i przekazuje Polsce ziemie na lewym brzegu Dźwiny, w zamian za pomoc w walce z Moskwą.
1561
-(28 XI) Gothard Kettler dokonuje sekularyzacji Zakonu Inflanckiego.- Kurlandia i Semigalia zostają lennem Polski, reszta Inflant - kondominium polsko-litewskim.
1562
-Odbicie Ozieryszcz z rąk moskiewskich.-Fiasko rozmów polsko-szwedzkich w sprawie małżeństwa siostry Anny z Magnusem, księciem Ostrogocji.
★
[Zygmunt] czas wesela złożył czwarty dzień października, w niedzielę, roku 1562. [...] Który gdy przyszedł , brało książę finlandzkie ślub z królewną na zamku w wielkim kościele, a dawał go biskup wileński Waleryan. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(4 X) Zygmunt wydaje siostrę Katarzynę za mąż za księcia Finlandii, Jana Wazę.1562-1563
-(30 XI-25 III) Sejm w Piotrkowie (pod laską Rafała Leszczyńskiego).- (1563) Uchwalenie postulatów ruchu egzekucyjnego.
- Zostaje utworzona stała armia, utrzymywana z 1/4 dochodów królewskich (tzw. wojsko kwarciane) i skarb kwarciany w Rawie Mazowieckiej.
- (11 III) Zniesienie jurysdykcji kościelnej w sprawach świeckich nad szlachtą.
- Przyznanie wojewodom prawa do kontroli nad administracją miejską oraz prawa do ustalania cen na towary w miastach.
1563
★
[...] Moskiewski Połock wziął, jakoż wziął go 15 lutego 1563. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(I/II) Najazd moskiewski Litwę.- (15 II) Utrata Połocka.
-(7 VII) Dopuszczenie prawosławnych litewskich (duchownych i świeckich) do najwyższych urzędów w Wielkim Księstwie Litewskim.
-(5 X) Zygmunt zawiera antyszwedzki sojusz z Danią.
1563-1564
★
Tedyż też na sejmie warszawskim król odstąpił sukcesyej dziedzicznej na Księstwo Litewskie. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(22 XI-1 IV) Sejm w Warszawie (pod laską Mikołaja Sienickiego).- (20 II 1564) Prawna inkorporacja księstw oświęcimskiego i zatorskiego do Korony.
- (13 III 1564) Zygmunt zrzeka się (na rzecz Korony) dziedzicznych praw Jagiellonów do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
- (20 III 1564) Sejm unieważnia wszystkie nadania dziedziczne królewszczyzn dokonane po 1504 roku.
1564
★
Moskiewski lekce sobie poważając wojska królewskie [...] zebrał wojska wielkie i państwa litewskie wojować kazał. O których gdy się wojewoda trocki Radziwił hetman, dowiedział, szedł po społu z Hreorem Chodkiewiczem, hetmanem polnym, przeciwko nim i pod rzeką Ułą dał temu wojsku, które Szujski wiódł, bitwę i na głowę je poraził, gdzie i kniaź Szujski, hetman, zabit. Poległo wtenczas Moskwy blisko ośminastu tysięcy i nadto w pogoni siła ich zginęła. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(I-II) Armia moskiewska najeżdża Litwę.- Hetman wielki litewski Mikołaj "Rudy" Radziwiłł rozbija wojska moskiewskie pod Czaśnikami (26 I), Orszą (7 II), Siebieżem i Ozierzyszczami.
-Przyjęcie ustaleń soboru trydenckiego - sukces kontrreformacji.
- Sprowadzenie jezuitów do Polski.
1565
-(18 I-14 IV) Obrady sejmu (pod laską Mikołaja Sienickiego).- Kodyfikacja postanowień ograniczających handel miast.
- Potwierdzenie zwolnienia szlachty od ceł.
- Zniesienie prawa składu.
- Zakaz wywozu towarów przez kupców polskich (przy zachowaniu pełnej wolności importu).
-Szlachta otrzymuje potwierdzenie zawieszenia egzekucji starościńskiej w sprawach wiary.
-(30 XII) Reformy administracyjne na Litwie.
- Wprowadzenie powiatów.
- Przekształcenie senatu i sądownictwa litewskiego na wzór polski.
1566
-(1 VII) Uchwalenie Drugiego Statutu Litewskiego, nowej kodyfikacji praw Wielkiego Księstwa.-(VII) Układ rozejmowy z Moskwą (na okres 2 lat).
-Katarzyna Habsburżanka opuszcza dwór krakowski i wyjeżdża do Austrii.
1567
★
Tego też czasu Roman Sienguszko Moskwy kilka tysięcy poraził. [...] król postanowił ciągnąć z wojskiem na Moskwę [...] - przeto w roku tymże 1567 ruszył się z Wilna już w jesień, pierwej do Markowa, a potym do Radoszkowic, gdzie szyk był. Z której zasię przyczyny ta wojna nie doszła i co za poselstwo do króla od Moskiewskiego było, [...] przestąpić to słuszniej jest niż pisać. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-Wznowienie działań wojennych przeciwko Moskwie.- (20-21 VII) Zwycięska bitwa (wojsk dowodzonych przez Romana Sanguszkę) z siłami moskiewskimi nad jeziorem Susza.
- (XI) Koncentracja znacznych sił polsko-litewskich pod Radoszkowicami.
- Wojska Iwana Groźnego wycofują się.
1568
-(24 III) Utworzenie Komisji Morskiej, z Janem Kostką na czele, mającej zajmować się sprawami żeglugi i jurysdykcją nad kaprami.-(IV) Eskadra polskich statków kaperskich ponosi porażkę w starciu ze Szwedami nieopodal Rewla.
★
[...] frajbiterowie, które król miał na morzu, dla wiele przyczyn gdańszczanom byli ciężcy, wygubili je, dawszy jedne potracić, a drugie wygnać; czym król obrażonym będąc komisarze do Gdańska posłał, lecz do miasta nie są puszczeni. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(17/18 VI) Konflikt kaprów z zarządem Gdańska.- Zygmunt przenosi siedzibę kaprów do Pucka.
- (18 IX) Zygmunt ustala komisję mającą przeprowadzić kontrolę w Gdańsku.
- Bunt Gdańska przeciwko działalności Komisji Morskiej.
★
Tej Uły [...] kniaź Roman Sienguszko bez wielkiego wojska, jedno rozumem, sprawą, a czułością dostał z wielką swą sławą. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(20 VIII) Odbicie Uły z rąk moskiewskich.1569
-(I) Odbicie Izborska z rąk moskiewskich.★
Trwał ten sejm, aż się w końcu lata odprawił roku 1569. Na nim skończyła się unia, lecz nie pierwej, aż król Podlasze i Wołyń do Korony przyłączył. - Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego-(10 I-12 VIII) Sejm w Lublinie (pod laską Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego).- Ostateczne ustalenie organizacji wojska kwarcianego.
- Utworzenie skarbu kwarcianego w Rawie Mazowieckiej.
- (5 III) Wcielenie Podlasia do Korony.
- (16 III) Inkorporacja Prus Królewskich do Korony.
- Wojewodowie i kasztelani pruscy wchodzą do Senatu, a posłowie do Izby Poselskiej.
- Sejm pruski zostaje przekształcony w sejmik generalny tej prowincji.
- (27 V) Wcielenie Wołynia do Korony.
- (6 VI) Włączenie do Małopolski województw ruskiego, wołyńskiego, podolskiego, bracławskiego i kijowskiego.
- (28 VI) Uchwalenie unii realnej Polski i Litwy.
- Unia zostaje potwierdzona przez posłów ziemskich koronnych i litewskich (1 VII) i przez króla (4 VII).
- (1 XII) Przejęcie władzy w Gdańsku przez królewską komisję kontrolną.
-Hołd lenny hospodara mołdawskiego, Bohdana.
-Porażka floty kaperskiej w bitwie z Duńczykami nieopodal Rewla.
1570
-(14 III) Narzucenie Gdańskowi statutów biskupa Stanisława Karnkowskiego, wyszczególniających prawa królewskie na morzu.- (24 VII) Zakończenie sporu z zarządem Gdańska.
-(29 IV-16 VII) Obrady sejmu (pod laską Stanisława Szafrańca).
-(lato) Porażka polskich kaprów w starciu z kaprami moskiewskimi nieopodal Rewla.
-(22 VI) Rozejm z Wielkim Księstwem Moskiewskim (na okres 3 lat).
1570-1572
-Nieudane zabiegi Wenecji (27 V 1570), papieża Piusa V (IV 1571) i Habsburgów (VII 1571) o wystąpienie przeciwko Turcji.- Zygmunt uzależnia przystąpienie Rzeczypospolitej do ligi antytureckiej od zapewnienia odpowiedniej pomocy finansowej, zrzeczenia się przez cesarza pretensji do ziem pruskich oraz zwrotu ziem Bari i Rossano przez króla hiszpańskiego.
1571
-(V) Zygmunt ratyfikuje układ rozejmowy z Moskwą.-Wydanie Ordynacji, będącej regulaminem floty wojennej.
-(14 VI) Zwodowany zostaje (w Elblągu) pierwszy okręt wojenny (galeon) przeznaczony dla polskiej floty (domniemana nazwa: Smok - ze względu na kształt galionu).
-(VII) Porażka floty kaperskiej w bitwie z Duńczykami nieopodal Helu.
1572
-(28/29 II) Śmierć Katarzyny Habsburżanki.-(12 III-27 V) Obrady sejmu (pod laską Mikołaja Grzybowskiego).
-(7 VII) Śmierć Zygmunta II Augusta w Knyszynie.
- Sejm ustanawia sądy kapturowe (w celu walki z przejawami zakłócania porządku publicznego w czasie bezkrólewia).
- Prymas Jakub Uchański zostaje mianowany interrexem (uprawnionym do zwoływania sejmu i sejmików oraz pełniącym funkcje reprezentacyjne).
Zygmunt August
Jana Matejki
heraldyka:
sfragistyka:
Ø 87 mm  +SIGISMVNDVS AVGVSTVS DEI GRACIA REX POLONIE MAGNVS DVX LITHVANIE RVSSIAE PRVSSIAE MASOVIAE SAMOGITIAE ETC DOMINVS ET HERES | Ø 37 mm  +SIGISMVDVS AVGVS REX POLON MA DVX LITVANIAE |
Ø 47 mm  +SIGISMVNDVS AVGVST D G REX POLONIAE MAG DVX LITHVA ETC | Ø 47 mm  +SIGISMVNDVS AVGVST D G REX POLONIAE MAG DVX LITHVA ET |
Ø 70 mm  SIGISMVND AVGV D G REX POL MAG DVX LITVAN RVS PRVS SAMOGIT MAZO ETC DO ET HERES | wym. 16/12 mm  S A R P |
wym. 14/17 mm  | wym. 25/21 mm  S A R P |
ciekawostka:
Podczas pobytu w Królewcu (jesienią 1552 roku) Zygmunt August o mały włos zginąłby w nieszczęśliwym wypadku. Książę pruski Albrecht Hohenzollern przygotował dla polskiego króla pokaz strzelania z moździerza. Puszkarz jednak nie zdołał wystrzelić z broni. Zdenerwowany książę zagroził sztrzelcowi konsekwencjami karnymi. Puszkarz strwożony, iżby niełaski książęcej nie odniósł, rozsypał siła prochu blisko moździerza, tak iż pod moździerz niemało się go wtoczyło. Po zapaleniu prochu zapalił się i on, co się pod moździerz wtoczył, a ruszywszy moździerza, nawrócił go ku królowi. Wystrzelona kula spadła tuż obok Zygmunta i Albrechta, zabijając księcia Wiśniowieckiego i jego konia. Król polski nie odniósł żadnych obrażeń - został jednak ubrudzony... mózgiem pechowego towarzysza. Puszkarz ostatecznie nie został ukarany, dzięki interwencji samego Zygmunta (początkowo książę pruski skazał go na śmierć).
ważniejsze fundacje:
| 1550- 1582 | zamek w Tykocinie (rozbudowa) |
|---|---|
| zamek w Niepołomicach (rozbudowa rozpoczęta przez Zygmunta Starego) | |
| 1568- 1573 | most Zygmunta Augusta w Warszawie (budowa ukończona przez Annę Jagiellonkę) |
przyczyna śmierci:
| 7 VII 1572 | osłabienie organizmu spowodowane szeregiem chorób (atak kamicy nerkowej połączony z wyjściem trzech kamieni, podagra, gorączka, zaawansowane stadium gruźlicy) |
|---|
pochówek:
| 12 II 1574 | katedra w Krakowie |
|---|---|
| zdjęcie katedry w Krakowie | |
| zdjęcie trumny Zygmunta Augusta | |
źródła:
- Łukasz Górnicki: Dzieje w Koronie Polskiej, oprac.: Stanisław Sierpowski, Oficyna Wydawnicza FOKA, Wrocław 2010
literatura:
- Stanisław Cynarski, Zygmunt August, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997
- Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996
- Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, Czytelnik, Warszawa 1988
- Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999
- Janusz Pajewski, Buńczuk i koncerz: z dziejów wojen polsko-tureckich, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997
- Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003
- Zygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2005
ilustracje:
- Tadeusz Czacki, XIII tablic ważnych dla starożytności polskich pod względem paleografii używanej w najdawniejszych dyplomatach, począwszy od r. 1185 zawierających między innymi fac simile podpisów królów polskich, Wilno 1844
- Marian Gumowski, Pieczęcie królów polskich, Kraków 1910
- Stanisław Smolka, August Sokołowski, Królowie i książęta: rysunki Jana Matejki, Nakład Maurycego Perlesa, Wiedeń [ok. 1893]
- Friedrich August Vossberg, Siegel des Mittelalters von Polen, Lithauen, Schlesien, Pommern und Preussen, Berlin 1854
- Fotografie miejsc historycznych, http://foto.poczet.com